ÖZET



Bu arastõrmada Ahmed Yesevî ile Hacõ Bektas Veli arasõndaki tüm iliskiler aydõnlatõlmaya çalõsõlmõstõr.



Hacõ Bektas Veli, Ahmed Yesevî'nin en önemli haleflerindendir. Dõvan-õ Hikmet ile Makalât arasõnda büyük benzerlik ve paralellikler mevcuttur. Ahmed Yesevî'nin Türkistan'da yaptõgõ kutsal görevi, Hacõ Bektas Veli, Anadolu ve Balkanlar'a tasõmõstõr.



Ahmed Yesevî ve Hacõ Bektas Veli, bilim ve hosgörüyü temel alan evrensel düsünceleri ve kisinin alõnteri ile geçinmesinin kutsallõgõnõ öne çõkaran yasama biçimleri ile Türk kültürüne büyük hizmetler yapmõslardõr.







Anahtar Kelimeler

Ahmed Yesevî, Hacõ Bektas Veli, Hikmet, Nefes, Makâlat









GIRIS



Ahmed Yesevî ve Hacõ Bektas Veli, Türk kültürü üzerinde çok derin ve kalõcõ izler bõrakan iki büyük isimdir.



Ahmed Yesevî, bir din tebligcisi, bir mürsid mutasavvõf, nihayet kendi adõyla anõlan bir tarikat kurucusu olarak Farmedî (477/1084), Kuseyrî

(465/1072), Sülemî 412/1021) ve Yusuf Hemedanî 1050-1140) silsilesinin bir halkasõdõr. Zamanõnda bütün Orta Asya bölgesinde tesirleri olmustur. Pîr-i Türkistan diye anõlmõs ve hikmetleri dilden dile dolasarak ve yazõlarak günümüze kadar ulasmõstõr. Onunla baslayan Hikmet türü, dinî-tasavvufî edebiyatõn ragbet gören bir malzemesi olmustur1.

Hüseyin Vassâf (1872-1929), Bektasiyye'nin Hacõ Bektas Veli'ye

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





ulasan silsilesini su söyle vermistir: Hz. Ebu Bekir, Selmân-õ Farisî, Imam Cagfer, Bâyezîd-i Bestâmî, Ebü'l-Hasan Harakânî, Ebû Aliyy-i Fâremedî, Yusuf-õ Hemadânî, Seyh Hoca Ahmed-i Yesevî, Seyh Lokmân-õ Horasânî, Cenâb-õ Pîr Hacõ Bektas-õ Velî2.



Görüldügü gibi bu silsilede, Hacõ Bektas Veli, Ahmed Yesevî'nin halefi durumundadõr..



Önemli teracim kitaplarõndan biri kabul edilen Resahât Aynü'l- Hayat'a göre Türkistan halkõnõn Hoca Ata Yesevî dedikleri Ahmed Yesevî, Yusuf Hemedânî'nin üçüncü halifesi olup Türk velilerinin ser (bas) halkasõdõr3.



Ahmed Yesevî, Hicrî besinci asrõn ikinci yarõsõnda, Kazakistan'õn Sayram kasabasõnda dogmustur.. Babasõ Nesep-nâme isimli eserin yazarõ, Ibrahim Ata**'dõr. Yedi yasõnda iken babasõnõn ölmesi üzerine ablasõ ile Yesi sehrine gitti. Yesevî künyesini, dogdugu yerden degil de ilk ögrenimini yaptõgõ Yesi'den aldõ. Ilk bilgilerini Yesi’nin meshur âlimlerinden olan Arslan Baba'dan aldõktan sonra Buhara'ya gitti ve orada Seyh Yusuf Hemedânî (504/1110?)’nin talebesi oldu. Yesevî, kõsa zamanda hocasõnõn takdirini kazandõ ve ondan aldõgõ feyizle kendini gösterdi.. 562/1166 yõlõnda, 125 yasõnda* iken vefat etti4.



Hacõ Bektas Veli, yaklasõk olarak 645-646 / 1248 yõlõnda Horasan'da dogmus, 680/1281'de Anadolu'ya gelmis ve 738/1337'de Kõrsehir

(Sulucakarahöyük)'de vefat etmistir. Anadolu evliyasõnõn mes- hurlarõndandõr. Istikametinin dogrulugu ve evliya taifesinden oldugu hususu tevatüre ulasmõstõr5.



Tarihî olarak tam izah edilemese de - çünkü yasadõklarõ yõllar arasõnda bir asõrdan fazla bir zaman farkõ görülüyor- kaynaklarda yarõ efsanevî olarak anlatõlanlar ve menkõbeler, ittifakla Hacõ Bektas Veli'yi Ahmed Yesevî'nin takipçisi ve müridi olarak göstermekteler.



Ahmed Yesevî ve Hacõ Bektasi Veli hakkõndaki ilk ciddi arastõrmalarõ Fuad Köprülü baslatmõstõr. Onun Türk Edebiyatõnda Ilk Mutasavvõflar, Bektasîligin Mense'leri 6, Mõsõr'da Bektasîlik 7 ve benzeri eserleri bu alanda yapõlmõs bilimsel öncü çalõsmalar olarak karsõmõza çõkmaktadõr. Köprülü'nün baslattõgõ bu çalõsmalar, hayli ileriye gitmis olmasõ gerekirken âdetâ oldugu yerde saymaktadõr8.



Bu arastõrmada, iki büyük gönül adamõ Ahmed Yesevî ile Hacõ Bektas* Veli arasõndaki iliskiler ve baglarõ ulasabildigimiz her çesit bilgiye dayanõlarak aydõnlatõlmaya çalõsõlacaktõr.

a- Kaynaklarda Hoca Ahmed Yesevî ve Hacõ Bektas Veli

326

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





Menkõbe ve destanlar halk gözüyle görülen ve halkõn hayalinde masallasan tarihî gerçeklerdir. Ahmed Yesevî ile Hacõ Bektas Veli arasõndaki iliskiyi asagõdaki paragrafta geçen dut agacõ menkõbesi en güzel sekilde gözler önüne sermektedir:



" .. Hacõ Bektasi Veli Külliyesi. Tarih kokan, ruh kokan maneviyat kokan bir mekan. Bahçede ihtiyar esrarengiz görünümlü bir dut agacõ var.. Oradaki bir görevliye sordum. Nedir bu agaç, bir özelligi var mõdõr? dedim. Heyacanlandõ, gözlerinin içi güldü, söyle cevap verdi: Bu agaç, Horasan'dan Ahmed Yesevî ocagõndan fõrlatõlan ucu yanmõs sopadõr. Gelip buraya düsmüs, sonra yesermistir. Bu isareti bulan Hacõ Bektas da buraya yerlesmis, tekkesini kurmustur. Bu agaç o gün bu gündür yasamaktadõr. Hemen o meshur menkõbeyi hatõrladõm. Hani Ahmed Yesevî, Hacõ Bektas'õ Anadolu'ya görevlendirmisti de orada bulunan erenlerden biri, ortada yanmakta olan atesten bir odun (kösegi=egsi) alõp Rum ülkesine yani Anadolu'ya dogru fõrlatmõstõ, o odun bir dut agacõ dalõydõ. Suluca Karahöyük'e sonradan Hacõ Bektas tekkesi olacak yere düsmüstü. Vilâyetnâme söyle der9": "O agaç hâlâ durur, yukarõ ucu yanõktõr10".



Bu anlatõlanlar menkõbe de olsa bir gerçegi yansõtmaktadõr. Yukarõda da belirttigimiz gibi menkõbe ve destanlar, halkõn hayalinde masallasan tarihî gerçekler olarak karsõmõza çõkmaktadõrlar.



Anadolu'ya dogru havaya fõrlatõlan Kösegi=egsi motifi su dört menâkõb-nâmede geçer: Hacõ Bektas-õ Veli Vilâyet-nâmesi, Hacõm Sultan Vilâyet-nâmesi11, Saltuk-nâme12, Hoca Ahmed-i Fakih Menâkõbõ13. Bu motif baska menkõbelerde de bulunabilir. Bu egsi motifi, Orta Asya erenlerinin Anadolu'ya gönderdikleri bir mesâledir14.

Osmanlõ tarihçilerinin en eskilerinden olan Âsõkpasazâde (1392-

1481)'nin verdigi bilgiye göre Hacõ Bektas Veli, Horasan'dan, Mentes ismindeki kardesi ile birlikte Sivas'a, Sivas'tan da Baba Ilyas'õ ziyarete gitmisler. Oradan Kõrsehir'e, Kõrsehirden de Kayseri'ye gelmislerdir. Kardesi Mentes, Kayseri'den Sivas'a tekrar döndügü zaman orada sehit düsmüstür. Hacõ Bektas, Kayseri'den Karahöyük'e gitmis ve orada vefat etmistir. Simdi mezarõ oradadõr15.



Hacõ Bektas'õn Ahmed Yesevî'nin müridi olduguna dair rivayetlere Gelibolulu Mustafa Âlî (1593-1600)'nin Künhü'l-Ahbâr'õnda ve Evliya Çelebi'nin Seyahatnâmesi'nde de rastlanmaktadõr16.







Künhü'l-Ahbâr 'dan, Hoca Ahmed Yesevî ile Hacõ Bektas Veli arasõndaki iliskileri günümüz Türkçesine aktararak söyle özetleyebiliriz:

327

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





"Hacõ Bektas'õn babasõ, Seyyid Muhammed, Nisabur'a gelerek yerlesti ve burada sehrin ileri gelenlerinden biri olan Seyh Ahmed'in Hatme adõndaki kõzõ ile evlendi. Bu evlilikten bir müddet sonra Hacõ Bektas dünyaya geldi17. Hacõ Bektas'õn soyu, Musa Kazõm (öl: M.799) yoluyle ehl-i beyte dayanõr. Hoca Ahmed Yesevî'nin halifelerinden Seyh Lokman, Horasan mõntõkasõnda meshur olmustu. Dedesi, Hacõ Bektas'õ, Seyh Lokman'a ögrenci olarak verdi. Hacõ Bektas, gerekli tüm bilgileri ondan tahsil etti.



Seyh Lokman Perende'nin ona, ..Ya merhaba Hacõ* Bektas Veli ! diye hitap etmelerinden sonra ismi Hacõ Bektas Veli oldu**. Biline ki Yesu sehrine yerlesmis olan Hoca Ahmed Yesevî, 99 bin müridi ve her alandaki genis bilgisi ile Türkistan'da meshur olmustu; her zaman alõn teri ile geçinir, bos zamanlarõnda agaçtan kasõk, kepçe ve kaseler yapardõ..



Kõssa: Hacõ Bektas Veli, Hoca Ahmed Yesevî'den Anadolu'ya görevlendirilme ve Sulucakarahöyük'ü sana yurt verdik buyrugu aldõ. Necef, Mekke, Medine, Kudüs, Halep ve Elbistan sehirlerini ziyaret ederek Kayseri'ye geldi.. 18"



Hacõ Bektas-i Veli'nin, Yesevî ekolünün bir temsilcisi olarak Anadolu'da nasõl görevlendirildigini ve hangi yollarõ takip ederek Anadolu'ya ulastõgõnõ bu sekilde anlatan Âlî, bundan sonra da onun birçok kerametinden, önce Tapduk Emre, sonra da Yunus Emre ile bulusmasõndan ve Konya'daki Mevlâna Celale'd-din Rûmî'ye gönderdigi mesajdan söz eder19.



Gelibolulu Mustafa Âlî'nin anlattõgõ bu hususlarda tenkid edecegimiz yönler ise sunlar olabilir: Öncelikle Hacõ Bektas'õn soyunu Imam Musa yoluyle Ehl-i Beyt'e baglamõs ki bunun tarihi olarak izahõ oldukça güçtür. Çünkü arada büyük bosluklar vardõr.



Hacõ Bektasõ Veli'nin Seyh Lokman Perende yoliyle Ahmed Yesevî'den feyiz aldõgõ izah edilebilir ama Hacõ Bektas Veli ile Ahmed Yesevî'nin gerçekte birbirleri ile bulusmus ve görüsmüs olabilecekleri

(ilerde de izah edecegimiz gibi) yine de tarihen imkansõz görünüyor. Çünkü iki velinin yaklasõk olarak bulabildigimiz ölüm tarihleri arasõnda yüz yõldan fazla bir fark ortaya çõkõyor20.



Ahmed Yesevî'den önceki asõrlarda bugün anlasõlan manada bir tarikat olayõ olmadõgõ bilinmektedir. Diger bir ifade ile Selçuklu öncesi dönemde sûfiler, tekkeler vardõr, tasavvufî faaliyetler vardõr, fakat bunlar mekteplesmemis, ekollesmemis durumdadõr. Bu yönüyle Yeseviyye bu ekollesme geleneginin ilk halkasõ sayõlmalõdõr. Yeseviyye ekolünün bizim din ve kültür tarihimizi ilgilendiren iki kolu karsõmõza çõkmaktadõr ki bunlar

328

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





Naksibendiyye ve Bektasiyyedir. XV. yüzyõlõn sonlarõnda Hõzõr b. Ilyas tarafõndan kaleme alõnan Menakõb-õ Hacõ Bektas Veli isimli eser, Anadolu sahasõnda yazõlmõs olup Yeseviyye ile ilgili bilgi veren en eski eserlerdendir21.



Menâkõb-õ Hacõ Bektas Veli isimli eserde Hacõ Bektas Veli 'nin iliskilerinden olarak Ahmed Yesevî 'nin oglu Kudbeddin Haydar 'õ kurtarmasõ olayõ anlatõlõr :



Ahmed Yesevî , Horasan ülkesinin sahibiydi. Bedahsan ülkesinin halkõ, her zaman Horasan iline akõn eder, müslümanlarõn mallarõnõ yagmalardõ. Halk, bir gün toplanõp Ahmed Yesevî'nin yanõna gelirler ve

"Bu Bedahsan saldõrganlarõ yüzünden dirligimiz kalmadõ, rõzkõmõz elden gitti. Ne yapacagõmõzõ bilemez olduk. Tanrõ buyrugunu yerine getir; oglunu basbug yap, onlarõn üzerine gönder 22" sözleriyle dert yanarlar.



Bu yakõnma üzerine Ahmed Yesevî, oglu Kutbeddin Haydar'a tug ve sancak vererek Bedahsan üzerine gönderdi. Kudbeddin Haydar, Murtaza Ali gibi çok iyi savasmasõna ragmen esir düstü. Düsmanlar saldõrõlarõnõ daha da artõrdõlar. Bunun üzerine halk tekrar Yesevî'ye basvurup savas taleplerini tekrar arzettiler23.



Ahmed Yesevî, Horasan halkõnõn feryadõnõ duyunca çok üzüldü. Oglu düsman elinde hapisti. Düsmandan gelen saldõrõlara karsõ halk kendisinden yardõm istiyordu. Ahmed Yesevî ise yaslanmõstõ ve artõk ata bile binemiyordu. Bu hal karsõsõnda Yigit bir kulunu bana gönder, diye dua eden Ahmed Yesevî'nin durumunu Allah, Hacõ Bektas'a ilham etti.

"Hacõ Bektas hemen Türkistan'a yürüdü, Ahmed Yesevî'nin dergahõna ulastõ.. Ahmed Yesevî, Hacõ Bektas'õ görünce mülk õssõ geldi diye çok sevindi. Içeriye alõp agõrladõ; birlikte oturdular; dervislerle yemek yediler; ardõndan tekbir duasõ okuyup sükrettiler" Sonra Ahmed Yesevî'den emir alan Hacõ Bektas, düsman üzerine yürüdü.. Ahmed Yesevî'nin oglunun ya- nõna ulasõnca,



- Adõm Hacõ Bektas.. Hacõ Bektas Hünkar! Baban Ahmed Yesevî gönderdi beni; kalk ayaga ! dedi. Sonra da Haydar'õ alõp Ahmed Yesevî'nin tekkesine götürdü24.



Hacõ Bektas Veli'nin Ahmed Yesevî tarafõndan Anadolu'ya yüce bir görevle gönderilisi de sözünü ettigimiz Vilâyetnâme (Menakõb-õ Hacõ Bektas Veli) isimli aynõ eserde su cümleler ile anlatõlmõstõr:

"Ahmed Yesevî'nin basõnda bir zira uzunlugunda bir elif-i taç* vardõ. Bu taç; hõrka, çerag, sofra, alem ve seccadeyle birlikte Tanrõ'dan Hz. Peygamber'e gelmisti. O da onlarõ erkânla Murtaza Ali'ye vermisti. Imam Ali Imam Hasan'a, Imam Hasan Imam Hüseyin'e; Imam Hüseyin Imam

329

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





Zeynelabidin'e; Imam Zeynelabidin oglu Imam Muhammed'e; Imam Muhammed oglu Imam Musa Kazõm'a; Imam Musa Kazõm da oglu Imam Rõza'ya sundu. Imam Rõza onlarõ 99 bin Türkistan pirinin piri Hace Ahmed Yesevî'ye verdi. Bunlarõn tümü tekkede dururdu. Seyh onlarõ, halifelerinden kimseye vermezdi. Soranlara -Sahibi vardõr, gelir, alõr, derdi..



Bir gün halifeler toplanõp onlarõ seyhten istemeye karar verdiler. - Içimizden birine versin, dediler. Safak zamanõ, 99 bin halife ibadet etti. Hoca Ahmed Yesevî'nin avlusu çok genisti. Hepsi seccade serip yerli yerine oturdu. Ortaya da büyük bir ates yakmõslardõ.. Duadan sonra Seyh, halifelerin yüzüne baktõ ve ne düsündüklerini anladõ. -Gönlünüzde ne varsa dile getirin söyleyin, dedi. Halifeler dileklerini söylediler.. O sõralar, sadõk bir muhib, darõ getirmisti; darõ meydanõn bir tarafõnda yõgõlõ duruyordu. Seyh:

-Kim bu darõ yõgõnõnõn üstüne seccade serer ve hiçbir darõ ** tanesini yerinden kõmõldatmadan ibadet ederse o emanetler, o adamõn hakkõdõr.. Ama zahmet etmeyin, onlarõn sahibi var; simdi çõkar, gelir, dedi.



Halifeler bu sözler karsõsõnda sasõrdõlar; utançlarõndan baslarõnõ öne egdiler. Derken bir de baktõlar ki birisi çõkageldi; - Sabahõnõz askolsun, diyerek selam verdi ve halifeleri aralayarak bir yere oturdu.



Bu gelen er Hünkâr Hacõ Bektas Veli idi; halifelerin emanetleri Hace'den istemeleri, kendisine maglum olmustu. Bir anda Horasan'dan kalkmõs ve Türkistan'a Hoca Ahmed Yesevî'nin tekkesine gelmisti.



Hace, Hünkâr'õn selamõnõ ayaga kalkarak aldõ; Hace'nin davranõsõnõ gören halifeler de ayaga kalktõ. Hace, halifelere dönüp - Iste emanetlerin sahibi geldi, dedi. Sonra, -Ey Horasan'lõ Hacõ Bektas, diyerek, Hacõ Bektas'õ huzuruna çagõrdõ.



Hünkâr ayaga kalktõ; seccadeyi eline aldõ ve darõ yõgõnõnõn yanõna gitti; Allah'õn adõna besmele çekip seccadeyi darõ yõgõnõnõn üstüne serdi; ardõndan üzerine çõkõp ibadet yaptõ; bir tek darõ tanesi bile yerinden kõmõldamadõ.



Ibadeti bitirdikten sonra elif-i taç, uçtu Bektas'õn basõna geçti; hõrka havalanõp sõrtõna kondu; çerag uyandõ, önünde durdu; peygamberin sancagõ da yerden kopup basõ ucuna dikildi; seccade ise altõna dösendi. Bunu gören halifeler salavat getirdiler..



Hacõ Bektas, emanetlerini Ahmed Yesevî'ye sundu. Hoca Ahmed Yesevî, erkânõna uygun olarak Hünkâr'õ tõras etti; ardõndan emanetlerini ve icazetini verdi.(Bundan sonra Ahmed Yesevî, Hacõ Bektas'a sunlarõ) dedi:

-Ya Bektas! nasibini tam olarak aldõn; müjde olsun ki kutbu'l-aktab

330

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





oldun; kõrk yõl hükmün var; bugüne degin bizimdi; bundan sonra senindir. Biz bu yokluk yurdunda fazla kalamayõz, ahirete gideriz. Git, seni Rum'a

(Anadolu'ya) saldõk; Sulucakarahöyük'ü sana yurt verdik; Rum'da

(Anadolu'da) gerçek erenler, budalalar, sarhoslar çoktur; artõk hiçbir yerde eglenme, hemen yürü 25".



Yine Vilâyet-nâme 'de bu olaylarõn devamõ olarak anlatõldõgõna göre, Hacõ Bektas Veli, ertesi gün günes dogarken Hoca Ahmed Yesevî'den izin alõp Anadolu istikametinde yola çõktõ. (Makalenin basõnda da yazdõgõmõz gibi) orada bulunan erenlerden biri yanmakta olan atesten bir odun alõp Rum ülkesine dogru fõrlattõ;



"Rum'daki erenler ve evliyalardan biri de bu odunu tutsun, Türkistan erenlerinin, Rum'a (Anadolu'ya) er gönderdikleri, erenlere maglum olsun ", dedi.



"O, odun dut agacõydõ; Konya'da Emir Cem Sultan'õn halifesi Hak Ahmed Sultan bu dut agacõnõ tuttu ve Hacõ Bektas Tekkesi'nin önüne dikti*. O agaç bu gün de durur tepe ucu yanõktõr 26".



Bundan sonra Vilâyet-nâme (Velâyet-nâme)'de Ahmed Yesevî'nin yanõndan yola çõkan Hacõ Bektas Veli'nin hangi yollarõ takibederek Anadolu'ya geldigi, Anadolu'ya girisinin erenlere maglum oldugu menkõbesi, Taptuk ve Yunus Emre ile iliskileri Künhü'l Ahbâr 'da anlatõlanlara benzer bir sekilde dile getirilir. Abartma ve efsanelerin dõsõnda konu ile ilgili kaynaklarõn ittifakla ortaya koydugu bir gerçek ortaya çõkõyor ki o da, Hacõ Bektas Veli'nin, Ahmed Yesevî tarafõndan Anadolu'ya görevlendirilisi hadisesidir.



Hacõ Bektas Veli menkõbeleri, Hoca Ahmed Yesevî ile Hacõ Bektas Veli'nin dogrudan dogruya görüstüklerinde müttefiktirler. Ama tarihî gerçeklere somut baktõgõmõzda bunu kabul etmek zordur. Çünkü iki velînin tahmini ölüm tarihleri arasõnda bir asra yakõn bir zaman farkõ gözüküyor. Bunun yanõnda Ahmed Yesev'i'nin, Hacõ Bektas Veli'yi görevlendirdigi konusunda menkõbeler, hemen hemen aynõ seyleri söylemektedirler.



"Ahmed Yesevî ve Yesevîlik kültürünün bugün için baslõca üç ana cografi bölgede yayõldõgõnõ ve günümüze kadar devam ettigini söyleyebiliriz:

a- Bugünkü Kazakistan, Özbekistan, kõsmen Türkmenistan ve

Tacikistan'õ ve Volga boylarõnõ içine alan Orta Asya agõrlõklõ saha, b- Hindistan sahasõ,

c- Anadolu sahasõ27".



331

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





Bu arada Yesevîlik kültürünün etkisini sürdürdügü diger bir alan da Balkanlardõr. Hacõ Bektas Veli, Balkanlar'a Yesevî kültürünün aktarõlmasõnda atlama noktasõnõ olusturmustur.

Ahmed Yasar Ocak, Yesevî kültürünün Anadolu'ya aktarõlmasõnda

Hacõ Bektas Veli'nin oynadõgõ rolü su cümlelerle özetlemistir:



"Gerçege çok yakõn olan tahminlere göre, Yesevîlik Anadolu'ya XIII. yüzyõl baslarõnda Karahitaylar'la Hârezmsahlar arasõndaki mücadelelerin yol açtõgõ, hemen pesinden de Mogol istilâsõnõn sebebiyet verdigi göçlerle girdi. Göçmen Yesevî seyh ve dervisleri, bu yeni vatanlarõnda zâviyelerini kurarak tarikatlarõnõ yaymaga çalõstõlar. Eski kam- ozanlarla büyük bir benzerlik gösteren bu insanlar, bu vesileyle, Orta Asya'dan getirdikleri, Ahmed Yesevî ile ilgili bütün sözlü geleneklerini, bugünkü Kõrsehir, Yozgat, Sivas, Amasya ve Tokat mõntõkalarõndaki zaviyelerinde, yeni müridlerine aktardõlar. Iste Bektasîlik tarikatõ, özellikle Kõrsehir ve havalisinde faaliyet gösteren ve bir Yesevî seyhi olan Hacõ Bektas Veli tarafõndan temsil edilen bu geleneklerden dogdu. Yesevîlik, Mâverâünnehir'de nasõl Naksibendiligi dogurduysa, Anadolu'da da Bektasiligi dogurdu28.



Ahmed Yesevî ve Yunus Emre ümmi degildiler.. Ögretilerini daha kolay yayabilmek için, halkõn bilecegi sade bir dilde siirlerini okudular. Bu siirlerin aracõlõgõyla Türkmenler'in kalblerine girdiler.. Bozkõrda yasayan Türk boylarõ, samimi müslüman olmakla beraber. inançlarõ çok sathî ve seklî idi . Aynõ zamanda eski geleneklerine baglõ idiler.. Bilindigi gibi Ahmed Yesevî'nin meclislerinde, kadõnlar ile erkeklerin bir arada bulunduklarõna dair rivayetler vardõr ki bu durum Türk göçebe hayatõnõn bir zaruretidir. Horasan'daki ulemâ, bu duruma gücenip, Türkistan'a müfettis göndermisler. Ahmed Yesevî de müfettislere gayet keskin bir cevap vererek geri göndermistir29.



Burada dikkat edilmesi gereken husus, Ahmed Yesevî'nin, o yõllardaki Türk halkõnõn alõsõk oldugu giyim ve kusamõ degistirmeye kalkõsmayarak aynõ zamanda kõz, oglan, kadõn ve erkek ayrõmõ da yapmayarak ilim ve bilgi ögrenmek isteyen herkese kapõlarõnõ açtõgõ olayõdõr.







O yõllarda Türk toplumu, aralarõna katõldõklarõ Arap-Fars Islâm kültür çevresinin insanlarõnõ yadõrgadõlar, kõlõ kõrk yaran fõkõh bilginlerine ragbet etmediler. Göçebe hayatlarõnõn geregi olarak kaç-göçsüz, kadõn, erkek birlikte çalõsmaya ve yasamaya devam ettiler. Ahmed Yesevî,

332

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





ibadetleri araç degil amaç sayan, sekilci, kuralcõ ve müdahaleci merasim dindarlarõnõ tenkit etmis, çevresindeki insanlarõ Tanrõ askõna davet etmisti30. Ahmed Yesevî sohbet meclislerinde kadõnlarla erkeklerin bir arada bulundugunu, yukarõda söz konusu edilen müfettis gönderme olayõnõ ve Ahmed Yesevî'nin -haklõ olduguna inandõgõ için- müfettise karsõ sert

çõkõsõnõ, Divan-õ Hikmet' teki su dizelerden de anlamaktayõz:

"Isittiler Baba Mâçin o zamanda,

Ahmed adlõ bir seyh çõkmõs Türkistan'da; Sohbet kõlmõs kõz ve erkek ile orda

Men etmege Türkistan'a geldi dostlar



Geldi ise, gördüler o mesâyõhõ;

"Sen seyh misin azdõrõcõ insanlarõ?"

"Hem o azan saskõnõm ben, bil sen bunu" Diye Hazret ona cevap verdi dostlar



Emr ettiler Hakîm Hâce Süleyman'a Hem o Sûfî Muhammed-i Danismend'e Baglayõp vurun bes yüz kamçõ o nâdana Bir sütuna sõkõ baglayõp koydu dostlar

.......

Ata dedi: Arkasõnda dev ve peri

Yerlesmisti, bes yüz kamçõ ona degdi,

Dev ve peri arkasõndan derhal göçtü

Bir kamçõsõ ona degdi, bilin dostlar*



Baba Mâçin o zaman dedi: Ey Ahmedâ Gelmeseydim, rüsvâ olup halklar ara Ölür idim isbu hâlet ile ben de Aglayarak halini arz etti dostlar31".



Bu dizelerden Ahmed Yesevî'yi suçlayanlarõn yanõldõklarõ hususu dolaylõ olarak anlasõlmaktadõr.



Menkõbeye göre; Ahmed Yesevî, kendini suçlayanlara* bir ders vermek istemis olacak ki Horasan ve Meverâünnehir'e bir kap içine ates ve pamugu birlikte koyarak göndermis. Oradaki ulema kabõ açtõklarõnda içindeki ates ve pamugun birbirine tesir etmedigini yani atesin pamugu yakmadõgõnõ görünce de kendilerine verilen dersi bütün açõklõgõ ile anlamõslardõ. "Eger kadõn erkek bir ehl-i hak meclisinde biraraya gelerek beraber zikir, ders ve ibadete devam etseler bile, Allah onlarõn kalplerindeki her türlü kin ve düsmanlõgõ yok etmege muktedirdir32".

Hoca Ahmed Yesevî, binlerce yõllõk Türk töresinin verdigi dogru

333

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





ölçülerle de donanmõs biri olarak, Islâm'õ dogru anlamõs ve dosdogru da anlatmõstõr. Bu sebepten, Yesevî kültüründe kadõn ve erkek çalõsmakta ve üretmekte birlikte oldugu gibi, mescitte, mecliste, dergahta ve mektepte de birlikte olmuslardõr. Kadõn hayatõn dõsõna itilmemistir33.



Benzer hususlarõn Hacõ Bektas Veli uygulamasõnda da oldugunu biliyoruz.



Eski Türk efsanelerinde kus ve hayvan kõlõklarõna girme rolü vardõ. Bu durum hem Ahmed Yesevî hem de Hacõ Bektas Veli menkõbelerinde geçmektedir. Örnegin Vilayetnâme-i Hacõ Bektas Veli'de anlatõlan Ahmed Yesevî'nin efsanevî hayatõnda, Ahmed Yesevî, turna ya da sahin* sekline girebiliyordu ve bir an içinde uçsuz bucaksõz mesafeleri asabiliyordu. Aynõ güç Hacõ Bektas Veli'de de vardõ. O Güvercin donuna girip Horasan'dan Anadolu'daki Suluca Karahöyük'e uçmus. Kus sekline girmek, (eski Türklerde) kam-ozanlarda bulunuyordu. Kam ozanlar hem sihirbaz hem de saglõk verici idiler. Efsanevî muhayyele, canõ, kus seklinde tasvir eder. Islâm'õ kabuldan sonra can kusu kavramõ Türk halk edebiyatõnda devam et- mistir34:



Ahmed Yesevî hikmetlerinde bu "can kusu" tabirini aynen görüyoruz:



Vah ne yazõk, hasret ile ömrüm geçti; Nefsim benim cosup tastõ, hadden astõ; Canõm kusu uçuverse, ruhum kaçtõ;

Gafil yürüyen ömrünü yele satar dostlar35.

Islâmî Türk Edebiyatõnda "Gönül kusu" imajõnõ ilk kullananõn

Ahmed Yesevî oldugunu tahmin ediyoruz.

“Köngül kusõ sevk kanadõn tutup uçsa Gönül kusu sevk kanadõn uçup uçsa

Cümle vücûd yâdõn sayrar bülbül bolur Cümle vücut yâdõnõ söyleyen bülbül olur36.”



Ahmed Yesevî, Islamiyete samimî bir imanla baglanmõs olan, fakat Islâm'a yeni giren Türk toplumuna, onlarõn diliyle, onlarõn seviyelerine göre, ahlakî ve dini esaslarõ ögütleyici birer hikmet seklinde bildirerek Islamõ ögretti. Gerek Yesevîligin gerekse Bektasîligin en belirgin özelligi, ayinlere kadõnlarõn da katõlmasõydõ37.



XIII. Yüzyõlda Yesevî dervisleri amel ve ibadet noksanõ olan müslümanlarõ dõslamama ifadesiyle formüle edebilecegimiz dinî görüs ve davranõsõ yaydõlar. Anadolu insanõnõ tevhid ve Tanrõ askõ etrafõnda topladõlar. Ahmed Yesevî tasavvuf geleneginde, Hacõ Bektas Veli önemli bir kilometre tasõdõr. O, Gaziler Serdarõ, Alperenler Piri diye anõlõr38.



334

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





Hazînî mahlaslõ Mahmud b. Hasan isimli bir Yesevî dervis tarafõndan yazõlmõs olup, Osmanlõ Sultanõ III. Murada takdim edilen Cevâhirü'l-Ebrâr Min Emvac-i Bihâr*da da Hacõ Bektas Veli'nin, Ahmed Yesevî tarafõndan görevlendirilen kimselerden oldugu açõk sekilde belirtilir:



"Rivayet olunur ki, Ahmed Yesevî Hazretleri'nin en olgun seviyeye yükselmis on iki bin tane ashâb-õ suffesi (ögrencisi ya da müridi) vardõ. Bunlarõn hepsi, kõs- yaz devamlõ surette Ahmed Yesevî ile beraberdiler. Bunlarõn haricinde çok degisik bölgelerde, Ahmed Yesevî'den ruhsat ve yetki alarak halkõn egitimi ile mesgul olan bilge kimseler de vardõ ki bunlar sõrasõyla; Sufî Muhammed Danismend Zernûkî, Süleyman Hakîm Ata, Baba Mâçin, Emir Ali Hakîm, Seyh Hasan Bülgânî, Imam Mergazi ve Seyh Osman Magribî olmak üzere yedi kisi idiler. Ve derler ki Hacõ Bektas Rûmî

- Allah ona rahmet etsin- dahi (Ahmed Yesevî'den ruhsat alan) bu bilge kisilerdendendir. Bu bilge kisilerin her biri, gayb erenleriyle yoldas olup, onlarla sürekli iliski içinde bulunan ve Hak Ta'ala'dan icâzetli kâmil insanlardõ 39".



Türk Islâm Edebiyatõnda seyahat türünün en önemli ve en büyük eseri olan Evliya Çelebi Seyâhat-nâme'sinde Ahmed Yesevî ismi sõk sõk geçer. Evliya Çelebi, kendisinin de Ahmed Yesevî soyundan geldigini yazar ve "Ceddimiz Türk-i Türkân Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri" der40.



Seyahat-nâme'de de Ahmed Yesevî ile Hacõ Bektas Veli iliskisine dair pek çok yarõ efsanevî rivayet zikredilmistir. Bunlardan seçilen asagõdaki rivayetler, Türk insanõnõn ve Türk kültürünün bu iki büyük veli arasõnda gördügü iliskiyi gözler önüne sermektedir:



"Pir-i Türkân (Hoca Ahmed Yesevî), hazretleri, Hacõ Bektas-õ Veli-i Horâsânî hazretlerini irsâd idüp Rûm'a Selçukiyân'a gönderdikde hikmet-i Huda, Rûm'a Osmancõk asrõnda gelüp Orhan Gazi ile gazâ idüp yeniçeri askerin dahi tertib eyledi. Sonra ceddimiz müsârün ileyh (Hoca Ahmed Yesevî) ibn Muhammed Hanefî Horasân erenlerinden yediyüz kisiyi

(Muhammed Buharî')ye terfîkân Rum'a Hacõ Bektas Veli'ye imdâd gönderdi. Muhammed Buharî, rüfekâsõyla sefere hazõrlanup yola revan olacagõ vakit Hoca Ahmed Yesevî tarafõndan su yolla tenbîhât icra kõlõndõ:







Saltõk Muhammed'im!.. Bektas'õm seni Rum'a göndersin. (Leh) diyarõnda dalâlet-âyîn olan Sarõ Saltõk sûretine girüp ol mel‘ûnõ, Dobrõca' da bir ejderi- bir tahta kõlõç vererek- bu kõlõç ile katl eyle. Makedonya Dobrõca'da yedi kõrallõk yirde, nâm u sân sahibi ol, diye ta'limat virdikten sonra yola çõkardõ. Muhammed Buharî Rum'da Hacõ Bektas'a gelip

335

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





ceddimizin emrini teblig eyledi41".



Ahmed Yesevî'nin Sarõ Saltuk'u 700 kisi ile Hacõ Bektas Veli'ye yardõm etmesi için Anadolu'ya göndermesi, Hacõ Bektas Veli'nin de Sarõ Saltuk'u Rumeli'ye gönderdigine dair menkõbe , Anadolu ve Rumeli dõsõnda diger Türk illerine de yayõlmõstõr42.

Buradaki ifadelerden Sarõ Saltuk43 ile Ahmed Yesevî ve Hacõ

Bektas Veli arasõnda da derin baglar oldugu sezilmektedir.



Horasan'dan gelme, Hacõ Bektas Veli için rivayet edildigi gibi Ahmed Fakih (öl:1221), Yunus Emre, Taptuk Emre ve Mevlâna için de rivayet edilmistir. "Horasan, Dogunun sembolüdür. Atina ve Roma siteleri nasõl Batõyõ özetliyorsa Horasan sitesi de o günün Anadolulularõnõn gözünde Dogunun özetiydi. Bundan olacak, Anadolu, kendisini yenileyenleri toptan Horasan Erenleri olarak görür. Horasan ellerindeki siteler, Abbasîler ve Selçuklular zamanõnda birer büyük Islâm sitesi, ilim yuvalarõydõ. Anadolu dünya çapõndaki bu çõkõsõ, yine oralara baglõyordu. Sanki Abbasîler ve Büyük Selçuklular batarken, bir sonbahar hasadõndan sonra, topraga tohumlarõn saçõlmasõ gibi, site imkanlõ bölgelerine yeniden dogusun, dirilisin sartlarõ ekilmistir. Dogudan Batõya dogru Anadolu'ya dogru olan akõn ve akõm böylece bir anlam tasõmaktadõr. Sanki medeniyet yer degistirmekle, çok islenmis topraklardan göçerek, kendine bâkir topraklar aramõstõr..44"



Fuad Köprülü, "Bektâsîlik ile Yesevîlik arasõnda hiçbir hakikî bag mevcut degildir45" ifadesini kullanmõs ki bu görüse katõlmak mümkün degildir. Çünkü Ahmed Yesevî'nin düsünceleri ve emelleri ile Hacõ Bektas Veli'nin düsünceleri ve emelleri arasõnda çok büyük benzerlikler vardõr.



Fuad Köprülü, Hacõ Bektas Veli hakkõndaki menkõbelerin XV. asõrda tesekkül etmis oldugu için tarihi bir hakikat sayõlamayacagõ fikrini ileri sürmüs, Bektasîlik ile Yesevîlik arasõnda -halk vezni ve dili ile sade Türkçe ilahilerin çok yaygõn olmasõ gibi- sadece zahirî benzeyisler oldugunu söylemistir46.



Fakat gerek Ahmed Yesevî'nin Hikmetleri gerekse Hacõ Bektas Veli'nin Makâlât ve diger eserlerindeki düsünceler karsõlastõrõldõgõ zaman aralarõnda büyük benzerlikler oldugu görülecektir. Daha sonraki dönemlerde de Türk insanõ kulaktan kulaga rivayet edilen menkõbeleriyle bu iki büyük veliyi birlestirmis ve sõmsõkõ kaynastõrmõstõr. Her iki bilge velî de

"Allah askõ esasõna dayanan bir irade terbiyesiyle, insanõ daha çok insan yapmak ve üstün insan olmaya yöneltmek gibi hedefler47" gütmüslerdir.

Hacõ Bektas Veli'nin Ahmed Yesevî'ye olan manevî baglõlõgõnõ

336

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





ortaya koyan diger önemli bir belgede Hacõ Bektas Veli'nin Kitab’ül- Fevâid isimli Farsça eseridir. Kitabõn giris kõsmõnda "Bu eser, Hacõ Bektas-õ Veli'nindir48" denmesine ragmen bir kõsõm yerlerinde "Hacõ Bektas-õ Veli buyurmustur49" denilerek Hacõ Bektas Veli'den üçüncü bir sahõs gibi söz edilmistir ki bu durum, Hacõ Bektas Veli tarafõndan yazõlmõs olan Kitabü'l- Fevâid 'e sonradan bazõ ilavelerin yapõldõgõnõ göstermektedir*. Kitabü'l- Fevâid, 105 baslõk altõnda ayet, hadis ve büyük sufîlerin sözlerinden sahitler gösterilerek** yazõlmõstõr. Eserin birkaç yerinde de Ahmed Yesevî'nin, bizzat Hacõ Bektas Veli ile ilgili olan su sözlerine yer verildigini gö- rüyoruz50:

"Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri bir gün Hazreti Hünkar Hacõ

Bektas-õ Veli'ye buyurdu:



Eger daima cennette olmak istersen, herkesle dost ol ve hiç kimseye karsõ kalbinde kin tutma51".



"Hoca Hazreti Ahmed Yesevî, Hünkar Hacõ Bektas-õ Veli'ye buyurdu: Eger her zaman Cenab-õ Hak ile konusmak istersen su rubaîyi dilinden düsürme:



Sensiz benim bir dem karara mecâlim yok, Iyiliklerini saymaya imkânõm yok. Tenimde her tüy eger dillense,

Binde bir sükrümü yerine getirmeye imkânõm yok52".



"Hazreti Bektas Veli, Ahmed Yesevî'ye, kulu Allah'a götüren yol nasõldõr, diye sordu. O da:



- Sana müjdeler olsun. Eger sen onun yolunda olmasaydõn bu soruyu sormaz, Allah da sana bu soruyu sordurmaz dõ, 53" dedi.



Görüldügü gibi esas kabul edebilecegimiz bütün kaynaklar, Hoca Ahmed Yesevî ile Hünkar Hacõ Bektas Veli arasõnda derin baglar bulundugunu ortaya koymaktadõr.



Bektâsîlik, Türk halkõna kendi sâde ve güzel Türkçesiyle hitap ihtiyacõnõ duymus ve nefes denilen Türkçe ilahilerinde tasavvufun çok sayõdaki Farsça terimlerinden birçogunun Türkçelerini bulup kullanmayõ basarmõstõr. Bu hareket birçok Türkçe kelimelerin yeni anlamlar, yeni mecazlarla ve yeni seslerle güzellesip zenginlesmesini saglamõstõr. Aynõ ilahiler genellikle hece vezniyle ve ulusal nazõm sekilleriyle söylendiginden Bektasî gelenegi, dilde, musîkîde ve nazõm sekillerinde millî çizgileri korumus ve yasatmõstõr54.

Nihat Sami Banarlõ Makâlât’õn dili hakkõnda sunlarõ söylemistir:

337

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





"Hacõ Bektas Veli'nin Makâlât isimli eserinin Arapça aslõ meydanda yoktur Biri nesirle ikincisi manzum olarak sonradan yapõlmõs iki tercümesi, eserin aslõ hakkõnda fikir verecek mâhiyettedir55".



Burada, her ne kadar Makâlât’õn aslõnõn Arapça oldugu iddia ediliyorsa da bu görüse katõlmak mümkün degildir. Hacõ Bektas Veli, niçin Arapça yazsõn ki? Karsõsõnda hitap edecegi bir Arap toplulugu yoktu. Hacõ Bektas Veli'nin orijinal taraflarõndan birisi de onun, Türk halkõna, evrensel ögretileri, Türkçe anlatmasõ idi. Makâlât’õn aslõ kanaatimizce Arapça olamaz. Ama, birisi, bu güzel kitabõ Arapça'ya çevirmis olabilir.



Nitekim, Mikail Bayram da Makalât' õn dili hakkõnda su açõklamayõ yapmõstõr: "..Ben Makâlât'õn Denizli Kütüphanesi'ndeki tek nüshasõnõ inceledim. Bozuk bir Arapça ile kaleme alõnmõs ve bu Arapça metin Türkçe Makâlât 'tan hülâsa edilerek meydana getirilmistir56".



Hatta, Makâlât’õ bizzat Hacõ Bektas Veli kendi kalemiyle kendisi yazmamõs da olabilir. Çünkü o yõllarda seyh ve yazarlar bir mecliste toplanõrlar, sohbet ederler, bir kõsõm insanlar onlarõn sohbetinde bulunurlar, bir veya bir kaç kisi de o sohbette konusulanlarõ zapta geçerlerdi57. Sonra da o konusma metinleri kitap haline getirilirdi. Büyük ihtimalle Hacõ Bektas Velî'nin Türkçe sözlerinden olusan Makâlât, bu sekilde yazõlmõstõr. Yine Hacõ Bektas Veli'nin Farsça olarak yazdõgõ iddia edilen Kitabü'l Fevâid' in de aslõnõn Türkçe olup bu sekilde yazõlmõs olabilecegi ihtimali büyüktür.





b- Türk Islâm Edebiyatõnda Hikmet Türü



Islamiyetin kabulünden önce Türkler arasõnda sözlü bir siir geleneginin bulundugu; bilge kisi olan sairlerin çesitli amaçlarla yapõlan törenlerde, o yõllardaki inanõslarõna uygun dinî içerikli siirler söyledikleri, Islam'õ kabulden sonra da yine bu sairlerin Islâm dinini yaymak ve tanõtmak düsüncesiyle siiri bir vasõta olarak kullandõklarõ bilinen tarihi hakîkatlardandõr. Iste bu sairlerden birisi de Ahmed Yesevî'dir. Ahmed Yesevî, halkõn anlayacagõ biçimde yazdõgõ bu siirlerine Hikmet adõnõ vermistir. Hikmetlerin toplandõgõ esere Divan-õ Hikmet denilmistir. Sonra Yeseviyye'ye mensup sairler arasõnda da siir söylenmesi ve bu siirlere Hikmet denilmesi gelenek haline gelmistir. Hikmetler, Allah ve insan sevgisini gönüllere yerlestirmeyi gaye edinen, Hz. Peygamberin teblig ettigi dine uymayõ telkin eden, insanõ kötü davranõslardan kurtarmaya çalõsan ahlâkî prensipler olarak karsõmõza çõkmaktadõr. "Denilebilir ki hikmet, Islâmiyet’in manzum olarak ifadesidir" Divan-õ Hikmet nüshalarõnda yer alan hikmetlerin hepsinin Ahmed Yesevî'ye ait olmayabilecegi de kabul





338

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





edilmektedir. Fakat bunlarõn bir kõsmõ Ahmed Yesevî'ye ait olmasa bile, sekil, muhteva ve ruh bakõmõndan onlardan farksõz oldugu ve Yeseviyye gelenegini temsil ettigi açõk sekille anlasõlmaktadõr58.



Hikmetlerin ögretici (didaktik) bir özellik tasõmasõ, dolayõsõyla sanat endisesinden uzak ve basit olmasõ tabiî karsõlanmalõdõr. Bununla beraber ifadedeki samimiyet ve sûfiyane coskunluk onlarõ basit manzumeler olmaktan da zaman zaman kurtarmaktadõr59.



Nihad Sami Banarlõ, Ahmed Yesevî için,"Türk illerinde edebî ve tarihî simasõndan çok destânî sahsiyetiyle yasamõs ve sevilmis bir evliyâ sairdir. Siirleri ögretici mahiyette ve yüksek sanat seviyesinden uzak söyleyislerdir. Bu manzûmeler, güzelliklerini ve telkin kudretlerini yazarõnõn inanõs ve söyleyisindeki samimiliginden almõstõr. Bu sebepten içlerinde saf, samimî, ve bâzen derûnî bir lirizm ile rüzgarlanmõs manzûmeler de vardõr. Bu manzûmelere Hikmet adõ verilmistir.. 60". demektedir.



Ahmed Yesevî'nin inanç ve fikirlerini halk edebiyatõmõzõn bilinen sekilleri içerisinde hece vezniyle ve sade bir Türkçe ile söylemesi hikmet tarzõnõ dogurmustur. Ahmed Yesevî bu yönüyle de büyük bir öncüdür.



"Ahmed Yesevî devrinde eski halk edebiyatõ mahsullerinin muhteva bakõmõndan oldugu kadar sekil ve ifade bakõmõndan da büyük bir gelisme gösterdigini kabul etmek hatalõ olmaz sanõrõz. Ahmed Yesevî ile baslayan dinî - tasavvufî konularõ halk edebiyatõ sekilleri içinde anlasõlõr bir dille ifade edebilmek sanatõ, süphesiz en mükemmel hale Oguz Türkçesinde Yunus Emre ile erismistir. Bu nedenle Ahmed Yesevî'ye, Yunus Emre'ye bir zemin hazõrladõgõ için edebiyatõmõzda müstesnâ bir yer vermek zorunda- yõz61".



Orta Asya'da halen Divan-õ-Hikmet, adeta kutsal bir metin olarak okunmaga devam etmektedir. Burada Hikmetler, büyük bir saygõ ile ezberlenmekte, hatta yalnõz erkekler degil, kadõnlar arasõnda da Yesevî-han denilen ezbere hikmet okuyucular bulunmaktadõr. Bu Yesevî-hanlar, - bizdeki mevlid okuma gibi- çesitli amaçlarla yapõlan toplantõlarda Ahmed Yesevî'nin Divan-õ Hikmet 'inden bölümler okumakta ve halk da kendilerini büyük bir vecd içinde dinlemektedirler62.



Kadõnlar arasõnda Yesevî'nin hikmetlerini ögrenmek ve ögretmek faaliyeti, Yesevî hayatta iken baslamõstõ. Ahmed Yesevî'nin kõzõ Gevher Sahnaz, babasõndan ögrendigi hikmetleri önce komsularõna, sonra da diger mahalle ve köylerde okuyordu. Bu durum kadõnlar arasõnda gelenek haline geldi Az zaman sonra, sonbahardan ilkbahara kadar, Hikmet'i ezberden

339

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





okuyan kõrk kadõn-kõzlar, mahallelerde, köylerde, çadõrlarda, dört köseli bir daire teskil ederek arkalarõna da dinleyicileri almak suretiyle hikmetleri okumaya basladõlar.. Bu gelenek o günlerden bu güne sürüp geldi63.



Yine bugün Orta Asya'da Ahmed Yesevî adõ, daha önce de söylendigi gibi, Islâmla özdeslesmis durumdadõr. O çoktandõr, burada tarihî hüviyetinden farklõlasmõs, efsanelesmis bir sahsiyet olarak, Altaylar'dan Volga boylarõna kadar, Pîr-i Türkistan, Hazret-i Türkistan, Hoca Ahmed Yesevî, Ata Yesevî olmustur64.



Tüm bu bilgiler õsõgõnda, "Ahmed Yesevî'nin, Türk insanõnõn mânen ve ahlâken olgunlasmasõna kendini adamõs bir Türk büyügü oldugunu gururla söylemek bir vefa borcudur.. Türk insanõnõn elinden tutmak demek, geleneksel yönteme göre, ona, insana en büyük degeri vermek demektir. Yesevî söyle diyor65" :



Halk gelse, seçkin olur, yõldõz gelse ay olur Bakõr gelse altõn olur, dervisler sohbetinde, Kibir hasetler ölür, içine manalar dolar,

Göz açõp Hakk'õ görür, dervisler sohbetinde66.



Ahmed Yesevî'nin oldugu gibi yine Türk insanõnõ daha olgun hale getirmeye kendini adamõs olan Hacõ Bektas Veli'nin de aynõ sekilde bize ulasan sekilleriyle bir tarihî hayatõ bir de menkõbevî hayatõ vardõr. Her ikisi hakkõndaki menkõbeler de Türk Islâm edebiyatõnõn güzel örnekleri olarak karsõmõza çõkmaktadõr. Hacõ Bektas velinin sözlerinin, muhteva olarak Ahmed Yesevî'nin hikmetleri ile aynõ paralelde oldugu bir gerçektir.



Divan-õ Hikmet üzerinde çalõsan bilginler, bu kitabõn dilinin Dogu Türkçesi yani sonraki Çagatayca oldugunu ve XII. yüzyõlõn özelliklerini tasõdõgõnõ kesfettiler. Bu sebepten Divan-õ Hikmet, Kutadgu Bilig'ten sonra, Türk edebiyatõnõn en eski eseri sayõlabilir, fakat su farkla ki Divan-õ Hikmet bozkõr halkõnõn anlayabilecegi bir dille yazõlmõs bir halk eseridir67.



Ahmed Yesevî bir ilim dili olmasõ sebebiyle Arapça ve Farsça'yõ çok iyi bilmesine ragmen Arap ve Acem dili hastalõgõna yakalanmamõs, göçebe Türklere Türkçe ile hitap etmis ve öz Türkçe siirler söylemistir68.

Divan-õ Hikmet'teki manzumelerin dörtlüklerle yazõlmõs olanlarõnda

4+4+4=12'li hece vezinleri ile yazõlmõs olanlar çogunlugu teskil etmektedir. Gazel tarzõndaki hikmetlerin bazõsõnda da hecenin 7+7 =14 veya 8+8= 16'lõ ölçüleri kullanõlmõstõr. Zaman zaman bir hecelik fazlalõk ya da eksiklik de göze çarpmaktadõr. Genellikle yarõm kafiye çesidi kullanõlmõs ve rediflere de çok denecek sekilde yer verilmistir. Arasõra aruz vezni ile yazõlmõs olanlar varsa da bunlarõn Ahmed Yesevî'ye ait degil de, sonraki dönemlerde

340

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





farklõ Yesevî dervisleri tarafõndan yazõlmõs olmasõ ihtimali büyüktür. Münâcât'ta arûzun Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Fe‘ûlün vezni kullanõlmõstõr69.



Fuat Köprülü'nün belirttigi gibi, hikmetlerin fikrî yönünü dinî tasavvufî unsurlar; sekil yönünü de millî unsurlar teskil eder. Divandaki hikmetlerin hiçbirisi Ahmed Yesevî'ye ait olmasa bile, surasõ mukakkak ki bu büyük sûfî, halk edebiyatõ sekilleri ile Türkçe hikmetler yazmõs ve ondan sonra Yesevî sairler arasõnda bu yolda manzumeler yazmak, kutsal bir gelenek ( an'ane) halinde asõrlarca devam ettirilmistir 70.



Hoca Ahmed Yesevî ve Hacõ Bektas Veli, her kavme kendi diliyle hitap etmek gerektigi gerçegini en iyi kavrayan ve hikemî tarzda eser veren Türk büyüklerindendir.





c- Fakr-nâme ile Makâlât Arasõndaki Benzerlikler



Hacõ Bektas Veli'nin Makâlât'õ dört kapõ-kõrk makam tertibi üzere ele alõnmõstõr. Bu tertip, Ahmed Yesevî'nin Fakr-nâme'si ile hemen hemen aynõdõr. Fakr, kisinin hedefe (örnegin fenâfi'llaha) ulasmak için yapacagõ birtakõm mücahadeleri ve geçecegi makamlarõ ifade eden tasavvufi bir terimdir. Bu makamlarõ anlatan eserlere Fakr-nâme denmistir. Dinî Tasavvufî Türk Edebiyatõnda fakrõ ve makamlarõnõ anlatan Asõk Pasa'nõn Fakr-nâme isimli mesnevisinde oldugu gibi müstakil eserler olmakla birlikte, çesitli tasavvuf ve tabakat kitaplarõnda da muhtelif bölümler halinde fakr-nâmeler ele alõnmõstõr. Iste Ahmed Yesevî'nin Divan-õ Hikmeti'nin Kazan ve Taskent baskõlarõnõn mukaddimesinde böyle bir Fakr- nâme mevcuttur 71.



Her ikisi de dört kapõ (a-Seriat b-Tarikat c-Marifet d-Hakikat) ve kõrk makam (her kapõda onar madde) üzere yazõlmõstõr. Her iki kitapta da otuzdan fazla madde müsterek olarak gözükmektedir72. Bu durum da Hoca Ahmed Yesevî ile Hacõ Bektas Veli arasõnda ne kadar derin baglar oldugunu göstermektedir.





d- Divan-õ Hikmet ile Makâlât Arasõndaki Benzerlikler



"Ahmed Yesevî'nin Divan-õ Hikmet'i ne ise, Hacõ Bektas-õ Veli'nin Makalât'õ da odur, diyebiliriz. Her iki kitapta içerik ve konularõn sõralanõsõ birbirine çok benzemektedir. Bu bakõmdan her ikisi de Türk milletinin millî- dinî muhtevada birlik ve beraberlik içinde olmalarõ için çalõsmõslardõr73".



Veli Sair Ahmed Yesevî, Divan-õ Hikmet'te Kur'an ve Hadis'i birinci derecede kaynak olarak kullanmayõ temel prensip olarak kabul etmistir74.

341

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





Aynõ durum Hacõ Bektas Veli için de geçerlidir.



Divan-õ Hikmet ve Makâlât' tan seçtigimiz asagõdaki örnekler bu iki büyük veli ve eserleri arasõndaki büyük benzerlikleri ortaya koymaktadõr:





Divan-õ Hikmet:



Bismi'llah dip beyân eyley hikmet aytõp Bismillah'la baslayarak hikmet söyleyip Tâliblerge dürr ü güher saçtõm muna Tâliplere inci, cevher saçtõm iste Riyâzetni katõg tartõp kanlar yutup Riyâzeti katõ çekip, kanlar yutup

Min Defter-i Sânî * sözin açtõm muna Ben Defter-i Sâni sözünü açtõm iste75.





Makâlât:



"Tanrõ Tebâreke ve Ta‘alâ Hazretlerine sonsuz sükür, minnet ve senâlar olsun ki zayõf, çaresiz kullarõ yoktan var eyledi ve bizlere Islâmõ nasib betti.. Fakat, aklõn ermesine, gönlün yönelmesine ve suret dögmege (insanlarõ uyarmaga) bu kadar söz yeter ki onlarõ da yad ettik.. 76"





Divan-õ Hikmet:

Sünnet imis, kafir de olsa incitme sen

Hüda bîzardõr katõ yürekli gönül incitenden Allah sahit öyle kula hazõrdõr Siccîn*; Bilginlerden duyup bu sözü söyledim iste77.





Makâlât:



Hazreti Resul buyurmustur: "Sefkat imandandõr" Yetmis iki milleti ayõplamamak (gerektir) 78.





Divan-õ Hikmet:

Ata, ana, kardesler nere gitti, fikir kõl

Dört ayaklõ tahta at bir sana yeter ya



Dünya için gam yeme, Hak'tan baskayõ deme

Kisi malõnõ yeme, Sõrat üzre tutar ya79.







Gönül vermez dünyaya, el uzatmaz harama

Hakk'õ seven âsõklar helâlinden yemisler80.





Makâlât :





342

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





"..Helâl kazanmak ve ribâyõ harâm bilmektir81.



..Ama benim üç dostum vardõr. Ne zaman ki ben ölürüm birisi evde birisi yolda kalõr; birisi ise benimle beraber gelir. Evde kalan malõmdõr, yolda kalan, hõsõmlarõm ve ailemdir; benimle beraber gelen ise iyiliklerim ve amellerimdir.. Er kisinin daima gönül sehrini arõtmasõ ve hiç gafil olmamasõ gerekir 82.





Divan-õ Hikmet:

Dili ile ümmetim diye yalan söyler

Kisi malõnõ almak için saçma-sapan sözler Helalini burda bõrakõp haram gözler Cahillere bu sözleri diyesim gelir





Makâlât:

".. Simdi, için; kibir, hased, cimrilik, tamah, öfke, gõybet, kahkaha

(sõmarõklõk), samata, ve maskaralõklarla doludur. Simdi azizim! hangi kitapta bunlardan birisinin iman ehlinin içinde olacagõ buyurulur ? Nerede kaldõ;

(Allah'õn) kitaplarõna ve tebliglerine inandõgõn?



.. Nefs de seytanõn nâibidir. Seytanõn subasõlarõ; kibir, hased, cimrilik, açgözlülük, öfke, gõybet, kahkaha ve maskaralõktõr. Saydõgõmõz bu yedi nesne onun muhafõzlarõ, yanõ kapõcõlarõdõr..



..Kendisini arõtmayan baskalarõnõ da arõtmaz.. Simdi ey müminler, eger kendinizi bildiyseniz bu kapõ ümit kapõsõdõr.. Gerçek canlara hülâsa söz yeter.. 83".





Divan-õ Hikmet:



Âlimim diye kitap okur anlamõnõ bilmez Çogu âyetin anlamõnõ asla bilmez Büyüklenme, ben-benligi dini tutmaz Âlim degil cahildir dostlarõma84.

Molla müftü olanlar, yalan fetva verenler Akõ kara kõlanlar cehenneme girmisler Kadõ imam olanlar, haksõz dava kõlanlar Esek gibi olarak yük altõnda kalmõslar85







Hacõ Bektas Veli:



"Simdi her zaman insan suretinde oldugu halde insanlõk mertebesinde olmayanlarõ görürsün ya bunlar, endise ve veballerinin kalabalõgõ içinde bogulmuslardõr.. Fakat degme kisileri insan yerine koymadõk. Birçoklarõ sekilde insan, manada hayvandõr..



343

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





Yetmis yõllõk ibadet bir saatlik tefekküre denk geldi.

Simdi her kim ki kendini bilmez Çalap Tanrõ'yõ dahi bilmez86".



Ilim ögrenmek zorunlu ödevdir. Fiilen tatbik edilmeyen kuru bilginin vebali vardõr; onun da hesabõ sorulur87.



" Ilmin de yõldõzlara benzedigini ifade etmistik. Yõldõzlar (gök de) açõk oldugu zaman, (gece) insanlarõn ayaklarõ, yolu görür. Her kimin gerçek ilmi olursa o da Hak'tan yana olan yolu görür ve herseyi anlar hale gelir.



Buna karsõlõk gökyüzü bulutlu olunca insanlarõn ayaklarõ yolu göremez. O halde akõl, marifet ve ilmi olmayan biri Hak'tan yana olan yolu nasõl görebilir ki?.. Yani âlimler olmasa, bir kimse Hak'tan yana olan yolu nasõl görebilir ki?

Simdi ilim büyüklerine babadan anneden daha çok deger vermek gerekir..88".

Ilim ve bilginin rehberlik etmedigi hayat, karanlõk bir hayattõr 89 .





SONUÇ



Hacõ Bektas-õ Veli, Ahmed Yesevî ekolünün Anadoluda'ki ulu temsilcilerinden birisidir. Fakr-nâme + Divan-õ Hikmet ile Makâlât arasõnda büyük benzerlikler vardõr. Her ikisinde de Türklük açõk bir biçimde görülmektedir. Anadolu ve Balkanlar’daki Müslüman Türk halkõ, Hoca Ahmed Yesevî'nin, Hünkar Hacõ Bektas Velî'yi Anadolu istikametinde görevlendirdigine inanmaktadõr. Bu görevlendirmenin meyveleri apaçõk ortadadõr. Ahmed Yesevî'nin Türkistan'da yaptõgõ kutsal görevi, Hacõ Bektas Veli, Anadolu ve Balkanlar’a tasõmõstõr. Her iki büyük veli de insanõmõzõ daha üstün insan haline getirmek için çaba sarfetmislerdir. Her iki gönül adamõnõn, erkegin yanõ sõra kadõn egitimine de çok büyük önem verdiklerini görüyoruz. Her ikisi de Kur'an ve Hadis'i birinci kaynak olarak almõslar ve ilmin öncülügünde yürümüslerdir. Ahmed Yesevî, sâde bir dille Türkçe hikmet söyleme geleneginin öncüsü olmustur. Yesevî gelenekli hikmetler, ulastõgõ tüm bölge insanlarõ için kaynastõrõcõ bir rol oynamõstõr. Bu arada Ahmed Yesevî - Hacõ Bektas Veli gelenegi çerçevesinde de Türk Islâm Edebiyatõnõn en güzel örnekleri yazõlmõs ve söylenmistir.







Hacõ Bektas Veli'nin "Ilim ve bilginin rehberlik etmedigi hayat, karanlõk bir hayattõr" sözü ile Büyük Atatürk'ün "Hayatta en hakiki mürsit ilimdir " sözleri arasõnda büyük bir benzerlik vardõr.



Gerek Ahmed Yesevî gerekse Hacõ Bektas Veli, bilim ve hosgörüyü esas alan düsünceleri ve kisinin alõn teri ile geçinmesinin kutsallõgõnõ öne çõkaran yasama biçimleri ile Türk kültürünün temel taslarõ olarak karsõmõza

344

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





çõkmaktadõr.









BIBLIYOGRAFYA

- Ahmed Fakih, Kitâbu Evsâf-õ Mesâcidi's-Serîfe, Yayõmlayan, Hasibe

Mazõoglu, TDK . Yayõnlarõ Ankara 1974.

- Ahmed Yesevî, Divan-õ Hikmet, Matbaa-i Mahrusa-i Osmaniyye,

Istanbul 1299.



- Ahmed Yesevî, Divan-õ Hikmet Seçmeler, Hazõrlayan; Kemal Eraslan, Kültür Bakanlõgõ Yay., Ankara 1991.



- Akkus, Mehmet, "Tasavvufun Anadolu'ya Girisi ve Islâmlasmada Rolü" Tanõmõ Kaynaklarõ ve Tesirleriyle Tasavvuf, (Vefatõnõn 10. Yõlõnda Mehmet Zahit Kotku ve Tasavvuf Sempozyumu Tebligleri) Haz., Coskun Yõlmaz, Seha Nesriyat, Istanbul 1991, 133-142.

- Aktan, Ali, "Künhü'l-Ahbâr'a Göre Ahmed Yesevî ve Anadolu'daki

Halifeleri", Milletlerarasõ Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu (26-

29 Mayõs 1993) Bildirileri, Kayseri 1993, 13- 22.



- Âli, Gelibolulu Mustafa, Kitabü't-Târih-i Künhü'l-Ahbâr, Kayseri Rasid Efendi Küt. 920 no'lu nüsha, Istinsah Tar. 1083, 20 a- 20b ; nes, Ahmet Ugur- Mustafa Çuhadar-Ahmet Gül- Hakkõ Çuhadar, Erciyes Üniversitesi Yay., Kayseri 1997.

- Aslanoglu, Ibrahim, "Alevîlik Nedir" Hacõ Bektas Veli Arastõrma

Dergisi, Ankara 2000, 153-184.

- Âsõk Pasaoglu Tarihi, nes. Atsõz, M.E.B. Yay. Istanbul 1992.



- Câmî, Abdurrahman, Nefahâtü'l-Üns Evliyâ Menkõbeleri, Tercüme ve Serh, Lâmiî Çelebi, Hazõrlayanlar: Süleyman Uludag- Mustafa Kara, Marifet Yay., Istanbul 1995.







- Cumbur, Müjgan "Evliyâ Çelebi Seyahat-nâme'sinde Ahmed Yesevî", Erdem Atatürk Kültür Merkezi Dergisi Hoca Ahmed Yesevî Özel Sayõsõ, c.7, sayõ, 21, Ankara 1995, 887-917.



- Cosan, Es'ad, "Ahmed-i Yesevî Hazretleri" Ahmed-i Yesevî Hayatõ Eserleri Tesirleri, Haz., Mehmet Seker- Necdet Yõlmaz, Seha Nesriyat, Istanbul 1996, 13- 49.

345

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





- Demirci, Mehmet, "Ahmed Yesevî'den Yunus Emre'ye" Milletlerarasõ

Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri, Kayseri 1993, 85-

92.

- -------------------------, "Ahmed Yesevî'nin Yunus Emre'ye Tesiri olmus

mudur", Dokuz Eylül Ü. Ilahiyat Fakültesi Dergisi VIII, Izmir

1994, 61- 84.

- -----------------------, "Tarihten Günümüze Ahmed Yesevî", Türk Yurdu,

sayõ 88, Istanbul, 1994, 41-44.



- Ebü'l-Hayr-õ Rûmî, Saltuk- nâme, Haz. Sükrü Haluk Akalõn, Kültür Bak. Yay. I-III, Ankara 1990.



- Ecer, A. Vehbi, "Ahmed Yesevî'de Dini Tolerans ve Anadolu'da etkileri", Milletlerarasõ Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri, Kayseri 1993, 101- 113.

---------------------- "Hoca Ahmed Yesevî ve Anadolu Türk Kültürü",

Kubbealtõ Akademi Mecmuasõ, Temmuz 2000, 49-55.

- Eraslan, Kemal, Divan-õ Hikmet Seçmeler, Ankara 1991.

- ----------------------- , "Ahmed Yesevî", T.D.V.I.A., Istanbul 1989, II, 159-

161.

- ------------------------, "Yesevî'nin Fakrnâme'si ", TDED, XXII, Istanbul

1977, 45-120.



- Evliya Çelebi, Mehmed Zõllî b. Dervis, Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, Ikdam Matbaasõ I-V, Devlet Matbaasõ VII, Orhaniye Matbaasõ VIII, Istanbul 1314-1928.

- Fazlurrahman, Islam, Çev. M. Dag-M.Aydõn, Selçuk Yayõnlarõ, Ankara

1996.

- Ferideddin-i Attar, Mantõk al-Tayr, çev. Abdülbakî Gölpõnarlõ, Milli

Egitim Bakanlõgõ Yay., I-II, Istanbul 1990.







- Fõglalõ, Ethem Ruhi, Türkiye'de Alevilik Bektasilik, Selçuk Yay. Ankara

1990.



- Genç, Ilhan, "Belâgat Yönünden Divan-õ Hikmet Üzerine Bir Degerlendirme", Ahmed-i Yesevî Hayatõ Eserleri Tesirleri, Haz., N. Yõlmaz, Seha Nesriyat, Istanbul 1996, 425-443.

- Güzel, Abdurrahman , "Hacõ Bektas Veli'nin Hayatõ ve Eserleri" Genç

346

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





Erenler Özel s., Ankara 1998, 5-10.

- ------------------------ ,"Tekke Siiri", Türk Dili Türk Siiri Özel Sayõsõ III,

Sayõ 445-450, Ankara 1989, 251-454.



- --------------------------, "Ahmed Yesevî'nin Fakr-nâme'si ile Hacõ Bektas Veli'nin Makalat'õ Arasõndaki Benzerlikler" Milletlerarasõ Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri, (Ankara 1991), Ankara 1992, 33-

43.

- Hacõ Bektas Veli, Makâlât, Esad Cosan'õn Tenkidli Basõmõndan

Sadelestiren Hüseyin Özbay, Kültür Bakanlõgõ Yay. Ankara 1996

(Eser, Ankara Il Halk Kütüphanesi Eski Eserler Bölümü 355 nu- marada kayõtlõ nüshasõnõn tõpkõ basõmõ ile birlikte yayõnlanmõstõr.)

- ----------------------, Kitabu'l-Fevâid (Hazreti Hünkâr Hacõ Bektas-õ

Veli'nin Vasiyetnâmesi) Tertipleyen: I.Ö., Istanbul 1959.

- Hayõt, Baymirza, "Türkistan Kadõnlarõnõn Yesevîcilik Ananesi",

Milletlerarasõ Ahmed Yesevî Sempozyumu (26-27 Eylül 1991

Ankara) Bildirileri, Ankara 1992, 45- 47 ; Ocak, 299-305.



- Hazini, Cevahiru'l-Ebrâr Min Emvac-i Bihâr (Yesevî Menakõbnâmesi), nes. Cihan Okuyucu, Erciyes Üniversitesi Gevher Nesibe Tõp Tarihi Enst. Yay., Kayseri 1995.

- Hoca Ahmed Yesevî, Divan-õ Hikmet, Haz., Hayatõ Bice, Türkiye

Diyanet Vakfõ Yay., Ankara 1993.

- Katip Çelebi, Kesfu'z-Zunûn, I-II, Istanbul 1971.

- Kara, Mustafa, "Yeseviyye Kültürünü Günümüze Ulastõranlar ve

"Cevahirü'l-Ebrâr Min Emvâci'l-Bihâr", Milletlerarasõ Ahmed

Yesevî Sempozyumu Bildirileri, Kayseri 1993, 187- 196.

- Karakoç, Sezai, Yunus Emre, Istanbul 1974.

- Köprülü, Fuad, Türk Edebiyatõnda Ilk Mutasavvõflar, Ankara 1976.







- -------------------, "Bektasîligin Mense'leri ", Türk Yurdu, sayõ 8, Mayõs

1341, 121-140.

- --------------------,"Mõsõr'da Bektasîlik", Türkiyat Mecmuasõ, VI, (1939),

13-40.

- --------------------, "Hoca Ahmed Yesevî Çagatay ve Osmanlõ Edebiyatlarõ

Üzerindeki Tesiri", Bilgi Mecmuasõ, Matbaa-i Âmire, Istanbul

347

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





Nisan 1333, 611-645.

- Kurnaz, Cemal- Tatcõ Mustafa, Yesevîlik Bilgisi, Ankara 2000.

- --------------------, “Ahmet Yesevî’nin Takipçileri” Yesevîlik Bilgisi, 353-

432.

- Mazõoglu, Hasibe, "Ahmed Yesevî'nin Anadolu'ya Attõgõ Atesli Egsi"

Yesevîlik Bilgisi, haz. C. Kurnaz - M.Tatcõ, Ankara 2000, 459-464.



- Mélikoff, Irène, Hadji Bektach un mythe et ses avatars, Çeviri, Turan Alptekin, Hacõ Bektas Efsaneden Gerçege, Cumhuriyet Kitaplarõ, Istanbul 1999.



- --------------------, "Ahmed Yesevî ve Türklerde Islâmiyet", Milletlerarasõ Ahmed Yesevî Sempozyumu (26-27 Eylül 1991 Ankara) Bildirileri, Ankara 1992, 61- 67.

- Mert, Hamdi, Hoca Ahmed Yesevî, Bilig Yayõnlarõ, Ankara 2000.



- --------------------, Hünkâr Hacõ Bektas Velî Hayatõ Hizmeti Mesajõ, Bilig Yay. Ankara 2000.



- Ocak, Ahmet Yasar, "Türk Dünyasõnda Ahmed Yesevî ve Yesevîlik Kültürünün Yayõlõsõ: Bir Sûfî Kültürün Yeniden Güncellesmesi", Milletlerarasõ Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri, Kayseri 1993, 299-305.



- -----------------------, "Anadolu Türk Halk Sûfîliginde Ahmed Yesevî, Geleneginin Tesekkülü", Milletlerarasõ Ahmed Yesevî Sempozyumu (26-27 Eylül 1991 Ankara) Bildirileri, Ankara 1992,

75-84.



- ----------------------, "Fuad Köprülü Sosyal Tarih Perspektifi ve Günümüz Türkiyesi'nde Din ve Tasavvuf Tarihi Arastõrmalarõnda Tarihin Saptõrõlmasõ Problemi", Türkiyat Arastõrmalarõ Dergisi, sayõ 3, Konya 1977, 221-230.







- -----------------------, Fuat Köprülü, "Ahmed Yesevî, I.A., Millî Egitim

Bas., Istanbul 1965, I, 210-215

- Öztürk, Mürsel, "Ahmed Yesevî- Hacõ Bektas-õ Veli ve Yunus Emre

Zinciri, Yesevîlik Bilgisi, Haz. C. Kurnaz- M. Tatcõ, Ankara 2000,

285- 293.

- Pekolcay, Necla, Islâmî Türk Edebiyatõ, I-II, Istanbul 1967.





348

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)





- Safî, Mevlâna Ali b. Hüseyin, Resahât Aynü'l-Hayat, Matbaa–i Âmire

1269.



- Sahin, Hasan "Ahmed Yesevî'nin Insana Bakõsõ" Milletlerarasõ Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri, Erciyes Üniversitesi Yay, Kayseri 1993, 347-351.



- Seker, Mehmet- Yõlmaz, Necdet, Ahmed-i Yesevî Hayatõ-Eserleri- Fikirleri Tesirleri, Seha Nesriyat, Istanbul 1996.



- Sener, H.Ibrahim, "Yesevî Hikmetlerinin Kaynagõ Olarak Âyetler Üzerine Bir degerlendirme", Ahmed-i Yesevî Hayatõ-Eserleri-Fikirleri Tesirleri, Haz., Mehmet Seker-Necdet Yõlmaz,.Seha Nesriyat, Istanbul 1996, 353-374 ; Yesevîlik Bilgisi, Haz., C. Kurnaz-M.Tatçõ

199-210.

- Türk Kültürü ve Hacõ Bektas Veli, Türk Kültürü ve Hacõ Bektas Veli

Vakfõ Yay. Ankara 1988.



- Vassâf, Hüseyin, Sefine–i Evliyâ, Osmanlõca'dan çeviren Mehmet Akkus- Ali Yõlmaz, Sehâ Nesriyat, I-II, Istanbul 1990.

- Velayetnâme, (Menâkõb-õ Hacõ Bektas Veli), Haz. Abdülbakî Gölpõnarlõ,

Istanbul 1958.

- Vilâyetnâme, (Menâkõb-õ Hacõ Bektas Veli) Yayõna Haz., Esat

Korkmaz, Ant Yayõnlarõ, Istanbul 1995.



- Yõlmaz, Ali, "Ahmed Yesevî'nin Hikmetleri Ile Yunus Emre'nin Siirlerinde Tasavvufî Muhteva Benzerlikleri", Yesevîlik Bilgisi, Haz. Cemal Kurnaz-M. Tatcõ, Ankara 2000 ; Diyanet, Ekim-Kasõm Aralõk 1993, 17-33.

- -------------------, " Divan-õ Hikmet" Diyanet, sayõ 33, Eylül 1993, 42-43.



- Yüce, Kemal, "Ahmed Yesevî'nin Halîfesi Sarõ Saltuk", Yesevîlik Bilgisi, Haz. C.Kurnaz-M.Tatcõ, Ankara 2000, 281-293.

- Zeybek, N. Kemal "Hoca Ahmed Yesevî Türk Milletinin Ruh

Hamurkârõdõr" Yesevî Dergisi, Agustos 1994, Sayõ, 8, 12.







DIPNOTLAR



1 Ferideddin-i Attar, Mantõk al-Tayr, çev., Abdülbakî Gölpõnarlõ, Milli Egitim Bakanlõgõ Yay., Istanbul 1990, II, 34 ; Kemal Eraslan (Hazõrlayan), Divan-õ Hikmet Seçmeler, Kültür Bakanlõgõ Yay., Ankara 1991, 6-16; Mehmet Demirci, "Ahmed Yesevî'den Yunus Emre'ye" Milletlerarasõ Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri, Kayseri 1993, 85- 92 ; "Mehmet Akkus, "Tasavvufun Anadolu'ya Girisi ve



349

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)







Islâmlasmadaki Rolü", Tanõmõ, Kaynaklarõ Ve Tesirleriyle Tasavvuf, (Vefatõnõn 10. Yõlõnda Mehmet Zahit Kotku ve Tasavvuf Sempozyumu Tebligleri) Haz., Coskun Yõlmaz, Sehâ Nesriyat, Istanbul 1991, 133-142.

2 Hüseyin Vassâf, Sefine–i Evliyâ, Osmanlõca'dan Çeviren Mehmet Akkus- Ali Yõlmaz

Sehâ Nesriyat, Istanbul 1990, I, 391, 397.

3 Safî, Mevlâna Ali b. Hüseyin, Resahât Aynü'l-Hayat, Matbaa–i Âmire 1269, 14-15.

** Fuat Köprülü'ye göre Ahmed Yesevî, makarr-õ evliya olan Türkistan'da Yesi kasabasõnda dogmustur ve babasõnõn ismi de Muhammed Hanefî'dir, bkz., Fuad Köprülü, "Hoca Ahmed Yesevî Çagatay ve Osmanlõ Edebiyatlarõ Üzerindeki Tesiri", Bilgi Mecmuasõ, Matbaa-i Âmire, Istanbul, Nisan 1333, 611-645.

* Fuat Köprülü, Divan-õ Hikmet'te yer alan, Eyâ dostlar kulak salun aydugumga Ne sebebdin altmõs üçde kirdim yirga

beytinden hareketle Ahmed Yesevî'nin yasõ hakkõnda ileri sürülen bazõ yanlõs

anlamalara karsõ su güzel açõklamayõ yapmõstõr:

«Rus müstesriklerinden Melioransky, Islam Ansiklopedisine "Ahmed Yesevî" ile ilgili olarak yazdõgõ maddede, "Ahmed Yesevî'nin tarih-i tevellüdü maglum olmamakla beraber divanõnda altmõs üç yasõnda vefat ettigi musarrahdõr" diyor. Bu ifade, bir kaç noktadan hatalõdõr: Birincisi, hiç bir kimse kendi divanõnda kendisinin ölüm tarihini söyleyemez. Ikincisi, mevcud an'ane Ahmed Yesevî'nin 125 sene yasadõgõnõ gösteriyor. Üçüncüsü, Resâhât ‘Aynül-Hayat gibi önemli teracim kitaplarõnda Ahmed Yesevî'nin uzun ömürlü olduguna dair deliller vardõr. Anlasõlõyor ki Melioransky, " Ol sebebdin altmõs üçde kirdim yirga" misraõnda "yere girme"nin "çile-hane'ye girmek, hây u huy alemden uzaklasmak" manasõna geldigini anlayamamasõna mebni onu vefat seklinde tefsir etmistir », bkz, Köprülü, "Hoca Ahmed Yesevî Çagatay ve Osmanlõ Edebiyatlarõ Üzerindeki Tesiri", 615.

4 Fuad Köprülü, "Hoca Ahmed Yesevî Çagatay ve Osmanlõ Edebiyatlarõ Üzerindeki Tesiri", 611-645; Ali Yõlmaz, "Ahmed Yesevî'nin Hikmetleri Ile Yunus Emre'nin Siirlerinde Tasavvufî Muhteva Benzerlikleri", Yesevîlik Bilgisi, Haz. C. Kurnaz- M.Tatcõ, Ankara 2000 ; Hamdi Mert, Hoca Ahmed Yesevî, Bilig Yayõnlarõ, Ankara

2000, 10-11 ; Akkus, 133-142.

5 Câmî, Abdurrahman, Nefahâtü'l-Üns Evliyâ Menkõbeleri, Tercüme ve Serh, Lâmiî

Çelebi, Hazõrlayanlar: Süleyman Uludag- Mustafa Kara, Marifet Yay., Istanbul 1995,

843 ; Vassâf, I, 395; Ethem Ruhi Fõglalõ, Türkiye'de Alevilik Bektasilik, Selçuk Yay. Ankara 1990,137; Hamdi Mert, Hünkar Hacõ Bektas Veli, Bilig Yayõnlarõ, Ankara

2000, 14.

6 Bkz: Köprülüzade M. Fuad, "Bektasîligin Mense'leri ", Türk Yurdu, sayõ 8, Mayõs

1341, 121-140.

7 Bkz: Fuad Köprülü, "Mõsõr'da Bektasîlik", Türkiyat Mecmuasõ, VI, (1939), 13-40.

8 Ahmet Yasar Ocak, Fuad Köprülü, Sosyal Tarih Perspektifi ve Günümüz Türkiyesi'nde Din ve Tasavvuf Tarihi Arastõrmalarõnda Tarihin Saptõrõlmasõ Problemi", Türkiyat Arastõrmalarõ Dergisi, sayõ 3, Konya 1977, 221-230.

* Bektas kelimesinin anlamõ; "Bek" kaçõp sõgõnacak yer, sõk agaçlõk, koruluk gibi anlamlara gelmektedir. Aynõ zamanda Maveraünnehir'de bir yer adõdõr. "Tas" ise dost, muhib, ortak vb. anlamlara gelmektedir. "Tas", sonralarõ "das" sekline dönüsmüstür;

"dindas", "arkadas" kelimelerinde oldugu gibi. Bu durumda Bektas kelimesi "melce-i erbab-õ tarîk, dost olan zat" anlamõndadõr, bkz., Vassâf, I, 399.



350

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)







9 Mehmet Demirci, "Tarihten Günümüze Ahmed Yesevî", Türk Yurdu, s. 88, Istanbul,

1994, 41-44.

10 Vilâyetnâme, (Menakõb-õ Hacõ Bektas Veli), Haz. Abdülbakî Gölpõnarlõ, Istanbul

1958, 17; Vilâyetnâme, Yayõna Haz., Esat Korkmaz, Ant Yayõnlarõ, Istanbul 1995, 36; Demirci, 41.

11 R. Tschudi, Das Vilâjet-nâme des Hadschim Sultan, Berlin 1914'ten naklen Hasibe Mazõoglu, "Ahmed Yesevî'nin Anadolu'ya Attõgõ Atesli Egsi" Yesevilik Bilgisi, Haz., Cemal Kurnaz - Mustafa Tatcõ, Ankara 2000, 459-464

12 Bkz., Ebü'l-Hayr-õ Rûmî, Saltuk-nâme, Haz. Sükrü Haluk Akalõn, Kültür Bak. Yay. I- III, Ankara 1990.

13 Mazõoglu, 459-464, (Ayrõca Bkz: Ahmet Fakih, Kitabu Evsâf-õ Mesâcidi's-Serîfe, Yayõmlayan Hasibe Mazõoglu, TDK. Yayõnlarõ, Ankara 1974, 10.

14 Mazõoglu, "Ahmed Yesevî'nin Anadolu'ya Attõgõ Atesli Egsi", 464.

15 Âsõk Pasaoglu Tarihi, nes. Atsõz, M.E.B. Yay. Istanbul 1992, 164-165; bu kaynakta

(Hacõ Bektas Veli ile ilgili menkõbeler) su ifadeler dikkati çekmektedir: " Bu Hacõ Bektas, Horasan'dan kalktõ.. Evvela Sivas'a geldi... Bu Anadolu'da misafirler ve seyyahlar arasõnda dört tayfa vardõr ki anõlõr. Biri Anadolu Gazileri, biri Anadolu Ahileri, biri Anadolu Abdallarõ, biri de Anadolu Bacõlarõ. Hacõ Bektas Hazreti bunlarõn içinde Anadolu Bacõlarõ'nõ seçti ki ona “Hatun Ana” derlerdi. Geldi onu kõz edindi. Gizli bilgi ve kerametlerini ona gösterdi, teslim etti. Sonra oradan Allah rahmetine vardõ.." Bzk., Asõk Pasaoglu Tarihi, 164-165.

16 Âsõk Pasaoglu Tarihi; 164-166; Fuad Köprülü, Türk Edebiyatõnda Ilk

Mutasavvõflar, Ankara 1976, 48.

17 Vilayetnâme'deki su beyit de bu dogumu anlatmaktadõr: Göricek yüzüni oglunun o mah

Adõnõ Bektas virdi onun sâh (Gölpõnarlõ, Velâyetnâme, 1-4)

* Hüseyin Vassâf, "Bektas Veli'ye Niçin Hacõ Dediler" baslõgõ altõnda su menkõbeyi anlatmõstõr:

"Yukarõda yazdõgõm gibi Lokman-õ Parende Hicaz'a gitmis idi. Arafat'a çõkõp kõbleye dogru döndükleri esnada Lokman müridlerine demis ki; Yâranlar bugün arefe günüdür, simdi bizim ellerde yemek pisirilir . Bu söz Allah'õn kudretiyle Hacõ Bektas'a mâlum oldu. Tam bu esnada seyhin evinde de yemekler pisiriyorlardõ. Bektas, hemen bir tepsi yemegi aldõgõ gibi o anda Lokman'a sunuverdi. O da Nisabur'a döndükleri zaman çocugun bu kerametini herkese söyledi; ona Hacõ lakabõnõ verdi. Yoksa Hacõ Bektas, hacca gitmis erlerden degildir" Bkz., Vassâf, 396-397.

** Hacim Sultan Velâyetnâmesi'nde Hacõ Bektas Veli, dogrudan dogruya Hoca Ahmed Yesevî'in halîfesi olarak zikredilir. Burada ise, görüldügü gibi, Hacõ Bektas'õn, Lokman-õ Parende müridi oldugu söylenmektedir (Ayrõca bkz: Köprülü, Türk Edebiyatõnda Ilk Mutasavvõflar, 49-50) Menakõb-õ Hacõ Bektas Veli isimli eserde ise, bu konuya aydõnlõk getiren su cümleler vardõr: "..Türkistan'õn 99 bin pirinin Piri Hace Ahmed Yesevî'nin halifelerindendir; adõna Seyh Lokman-õ Perende derler; Bektas'a ancak o hocalõk edebilir; onu hoca tutmanõz en dogru istir; (dediler), Sultan Ibrahim, Bektas-õ Horasanî'ye Seyh Lokman'õ Perende'yi hoca atadõ. Lokman-õ Perende, Türkistan'õn 99 bin pirinin piri Sultan Hace Ahmed Yesevî'nin halifesiydi.. Bkz: Vilâyetnâme, E. Korkmaz Yay.19-20.

18 Âli, Gelibolulu Mustafa, Kitabü't-Târih-i Künhü'l-Ahbâr, Kayseri Rasid Efendi

Küt. 920 no'lu nüsha, Istinsah Tar. 1083, IV. Rükün, 20 a- 20b ; Aynõ eser, nes, Ahmet

351

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)







Ugur- Mustafa Çuhadar-Ahmet Gül- Hakkõ Çuhadar, Erciyes Üniversitesi yay. Kayseri

1997, 88-92 ; Ali Aktan, "Künhü'l-Ahbâr'a Göre Ahmed Yesevî ve Anadolu'daki Halifeleri", Milletlerarasõ Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu (26-29 Mayõs 1993) Bildirileri, Kayseri 1993, 13- 22.

19 Bak: Âli, Künhü'l-Ahbâr, 92-97.

20 Aktan, 13-22.

21 Mustafa Kara, "Yeseviyye Kültürünü Günümüze Ulastõranlar ve "Cevahirü'l-Ebrâr

Min Emvâci'l-Bihâr", Milletlerarasõ Ahmed Yesevi Sempozyumu Bildirileri, 187-

196.

22 Vilâyetname, E. Korkmaz Yay., 24.

23 Vilâyetname, E. Korkmaz Yay., 24-25.

24 Vilâyetname, E. Korkmaz Yay., 26-28.

* Elif-i Taç: Hacõ Bektas Veli ile Anadolu'ya geldigi kabul edilen, dört dilimli ve dikis

çizgisi elif harfini simgeleyen uzun çuha baslõk (daha genis bilgi için bkz. H. Mazõoglu,

459-464)

** Sefine-i Evliya'da bunun "susam yapragõ" oldugu yazõlõdõr, bkz., Vassâf, I, 396.

25 Vilâyetname, E. Korkmaz Yay., 34-35.

* Hâcim Sultan Velâyet-name'sindeki bu konu ile ilgili menkõbe söyledir: "Sultan Hoca Ahmed Yesevî Hazretlerinin bir agaç kõlõcõ vardõ. Getirip tekbir edip, onu sultan Hacõ Bektas Veli el-Horasânî'nin beline kusattõ ve dahõ ocakta dut agacõndan od yanardõ. Onu kavrayõp Rûm'a (Anadolu'ya) dogru pertev etti. Rûm'da bunu tutalar diyu, dedi. O havada yana yana geçerken, Konya'da bir er vardõ, Sultan Hoca Ahmed Fakih derlerdi. O odu kapõp, hücresinin önüne dikti. Kudret-i Ilahî orada bir agaç bitti; tepesi yanõk, asagõsõ dut idi. Hemen yemis virdi idi, bkz., Necla Pekolcay, Islâmî Türk Edebiyatõ, Istanbul 1967, I, 95.

26 Vilâyetname, Esat Korkmaz Yay., 35-36; Ibrahim Aslanoglu, "Alevîlik Nedir" Hacõ

Bektas Veli Arastõrma Dergisi, Ankara 2000, 153-184.

27 Ahmet Yasar Ocak, "Türk Dünyasõnda Ahmed Yesevî ve Yesevîlik Kültürünün Yayõlõsõ: Bir Sufî Kültürün Yeniden Güncellesmesi", Milletlerarasõ Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri, Kayseri 1993, 299-305.

28 Ahmed Yasar Ocak, "Anadolu Türk Halk Sûfîliginde Ahmed Yesevî, Geleneginin Tesekkülü", Milletlerarasõ Ahmed Yesevî Sempozyumu (26-27 Eylül 1991 Ankara) Bildirileri, Ankara 1992, 75-84.

29 Fuad Köprülü, "Ahmed Yesevî", I.A., Millî Egitim Bas., Istanbul 1965, I, 210-215; Irène Mélikoff, "Ahmed Yesevî ve Türklerde Islâmiyet", Milletlerarasõ Ahmed Yesevî Sempozyumu (26-27 Eylül 1991 Ankara) Bildirileri, Ankara 1992, 61- 67; Irène Mélikoff, Hadji Bektach un mythe et ses avatars, Çeviri, Turan Alptekin, Hacõ Bektas Efsaneden Gerçege, Cumhuriyet Kitaplarõ, Istanbul 1999, 37, not : Irène Mélikoff'un bu iki çalõsmasõnda yukardaki bilgilere ilaveten, Yesevî meclislerinde kadõnlarõn, erkeklerin toplantõlarõna "kapanmaksõzõn ve örtüsüz katõldõklarõna" dair ifadeler de yer almaktadõr ki diger kaynaklarda bu hususu göremedik.

30 A. Vehbi Ecer, "Hoca Ahmed Yesevî ve Anadolu Türk Kültürü", Kubbealtõ Akademi

Mecmuasõ, Istanbul Temmuz 2000, 49-55.

* Cevahiru'l-Ebrâr'da da bu menkibeler, yani Ahmed Yesevî'ye müfettifs gönderilmesi, müfettisin Ahmed Yesevî'yi baglayarak bes yüz kamçõ vurmasõ, bes yüz kamçõya hiç ses çõkarmayõp besyüzbirinci kamçõdan çok acõ duymasõ, son kamçõdan neden acõ duydugu sorulunca da, arkasõna kuvvetli bir cinin engel olusturarak kamçõlarõn ona

352

























Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayi : 11 Yil : 2001 (325-355 s.)







degmesi sebebiyle etkilenmemesi, bes yüz birinci kamçõda cinin ya da perinin çekilmis olmasõ sebebiyle kamçõnõn Ahmed Yesevî'ye dokunmasõ.. ayrõntõlõ bir sekilde anlatõlmõstõr, bkz., Hazinî, 46-47.

31 Eraslan, Divan-õ Hikmet Seçmeler, 180-183.

* "mu½âfât-õ ba