Gelişmiş ve karmaşık yapılı hayvanlarda bir çok vücut kısmının işleyişi iki büyük sistem tarafından düzenlenir. Birincisi sinirsel, ikincisi ise hormonal düzenlemedir. Sinir sistemi ve duyu organları, değişen çevreye birkaç milisaniye içerisinde tepki göstermek suretiyle hayvanın uyumunu sağlamasına karşın, endokrin bezler aracılığıyla gösterilen tepkiler çok daha yavaş olur. Bu süre dakikalar, saatler ve hatta haftalarla ölçülebilir. Fakat hormonlarla oluşan tepkiler, sinirsel tepkilerden çok daha uzun süre etkili olur. Bazen bu iki sistemin sınırlarının belirli olmadığı durumlar vardır. Örneğin sinirlerle taşınan maddelerin olduğu ve bunların hormonlardan pek farklı olmadığı bilinmektedir (simpatik sinirlerin noradrenalini, böbrek üstü bezinin adrenelini gibi). Keza hipotalamus gibi hem sinirsel hem de hormonal etki yapan sistemlerde vardır. Endokrin bez sistemlerinin salgılarına hormon denir. Hormonlar ya diffüzyonla ya da kan ile belirli organlara veye dokulara taşınarak oradaki işlevleri düzenlerler. Tüm ****bolik işlevler, büyüme ve üreme gibi çok tipik olaylar endokrinal düzenlemenin etkisi altındadır. Glikozun, sodyumun, potasyumun, kalsiyumun, fosfatın ve suyun hem kanda hem hücre arası suda belirli derişimlerde tutulmasında da hormonların çok büyük önemi vardır. Hormonal düzenleme ve denetim bitkilerde, böceklerde, kabuklularda, halkalı solucanlarda, yumuşakçalarda, diğer bazı omurgasızlarda ve omurgalılarda saptanmıştır.

Bitkilerde denetim ve düzenleme işi sadece hormonal sistemle gerçekleştirilir. Hormonların hem bitkilere hem de hayvanlarda salgılanmaları optimal (en uygun) düzeyde olmalıdır. Fazla ya da az salgılanmaları her zaman bir anamoliye neden olur.





Geri Besleme Sistemi (Feed-Back Mekanizması)

İnsanlarda diğer endokrin bezlerin çalışmasını düzenlediği için temel bez olarak adlandırılan hipofizin hormon salgılamasını durdurması veya azaltması diğer bezlerin kontrolü altındadır. Şöyle ki; hipofiz salgıladığı tiroid uyarıcı hormon ile tiroit bezinin salgı yapmasını sağlar. Tiroit bezinin salgıladığı tiroksin hormonunun derişiminin kandaki miktarı belirli bir seviyeye ulaştığında bu hipofizin tiroit uyarıcı hormon salgısını azaltması yada kesmesi yönünde bir uyartı oluşturur. Hipofiz bezinin diğer bezlerle bu etkileşimine geri besleme sistemi denir.

İnsanda salgılanan hormonların isimlerini salgılandıkları yerleri ve etkilerini bir tablo aracılığı ile vermeye çalışalım.HORMON SALGILANDIĞI YER FİZYOLOJİK ETKİLERİ

Tiroksin Tiroit bezi Bazal ****bolizmayı artırır

Triiyodotironin Tiroit bezi Bazal ****bolizmayı artırır.

Parathormon Paratiroit bezi Kalsiyum ve fosfor ****bolizmasını düzenler

Kalsitonin Tiroit’in C hücrelerinden Kalsiyum ve fosforu düzenler (parathormonun antigonisti)

İnsülin Pankreasın beta hücreleri Kasta ve diğer hücrelerde glikoz kullanımını artırır, kan şekerini azaltır, glikojen depolanmasını ve glikoz ****bolizmasını artırır.

Glukagon Pankreasın alfa hücreleri Karaciğer glikojenini kan glikozuna çeviren mekanizmayı uyarır.

Sekretin Onikiparmak mukozası Pankreas sıvısının salgılanmasını uyarır.

Kolessistokinin Onikiparmak mukozası Safra kesesinden safranın bırakılmasını uyarır.

Epinefrin (Adrenelin) Adrenel medulla Simpatik sistemi destekler, karaciğer ve kas glikojeninin yıkımını uyarır.

Norepinefrin (Noradrenalin) Adrenel medulla Kan damarlarını daraltır.

Kortizol Adrenel korteks Proteinlerin karbonhidratlara dönüşümünü uyarır

Aldosteron Adrenel korteks Sodyum ve potasyum ****bolizmasını düzenler.

Dehidroepiandrosteron Adrenel korteks Androjen, erkek eşeysel özelliklerinin gelişimini uyarır.

Somatotropin (Büyüme hormonu Ön hipofiz Kemik ve genel vücut büyümesini denetler, yağ protein ve karbonhidrat ****bolizmasına etki eder.

Tirotropin (Tiroit uyarırıcı hormon = TUH = TSH) Ön hipofiz Tiroidin büyümesini ve tiroit hormonlarının salgılanmasını uyarır.

Adrenokortikotropin (ACTH) Ön hipofiz Adrenel korteksin büyümesini ve kortikal hormonun salgılanmasını uyarır.

Luteinize edici hormon (LH) Ön hipofiz Yumurtalıktan östrojen ve progesteronun, testislerden testestronun üretimini ve salgılanmasını denetler.

Folikül uyarıcı hormon (= FSH = FUH) Ön hipofiz Yumurtalıktaki graf foliküllerinin oluşumunu ve testislerde seminifer tüplerin büyümesini sağlar.

Prolaktin (=Luteotropik hormon =LTH) Ön hipofiz Yumurtalıktan östrojenin ve progesteronun salgılanmasının sürdürülmesine, süt bezlerinin uyarılmasına ve analık içgüdüsünün oluşmasına neden olur.

Oksitosin Hipotalamus (arka hipofiz aracılığı ile) Süt salgılanmasını ve rahim kaslarının uyarılmasını sağlar.

Vazopressin Hipotalamus (arka hipofiz aracılığı ile) Düz kasların kasılmasını uyarır, böbrek tüpleri üzerinde antidiüretik etki gösterir.

Melanosit uyarıcı hormon (= MUH =MSH) Hipofizin ön lobu Kromotofor içindeki pigmentlerin dağılımını sağlar.

Testesteron Testisin intersitiyal hücreleri Androjen, erkeklik özelliklerinin gelişmesini uyarır ve devamını sağlar

Östradiyol Yumurtalığın folikülünü astarlayan hücreler Östrojen, dişi özelliklerinin gelişmesini uyarır ve devamını sağlar.

Progesteron Yumurtalığın korpus luteumu Östraus ve menstrual siklusların düzenlenmesini (östradiyal ile birlikte) sağlar.

Prostaglandinler Seminal vezikül Rahim kasılmasını uyarır.

Koriyonik gonadotropin Plasenta Diğer hormonlarla beraber gebeliğin sürdürülmesini (korpus luteumun korunmasını) sağlar.

Plasental laktojen Plasenta Büyüme ve prolaktin hormonu gibi etki eder.

Relaksin Yumurtalık ve plasenta Pelvik ligamentinin gevşemesini sağlar

Melatonin Epifiz Yumurtalık işlevlerini durdurur.





BİTKİ HORMONLARI; Bitkilerde denetim ve düzenleme sadece endokrin sistem ile gerçekleştirir. Bitki hormonları beş ana grupta toplanır. Bunların isimleri ve bitkiye etkileri aşağıdaki gibidir.

Oksinler: Bitkilerde büyümeyi, gelişmeyi, tomurcuk vermeyi, çiçek açmayı, meyve ve sebze oluşumunu, yaprak dökülmesini sağlayan hormon grubudur. Bitkilerin özellikle dallarının uç kısımlarında sentezlendiği için dalların ışığa yönelmesi oksinlerle sağlanır. Işık oksinlerin düzensiz dağılmasına neden olur.

Sitokininler: Bazı bitkilerin tohumlarının çimlenmesini, tomurcuklarının olgunlaşmasını ve yaprakların geç dökülmesini sağlar. Hücrenin bölünme hızını artırır, bitkide yaşlanmayı geciktirir.

Giberellinler: Gövde, meyve ve sebzelerin büyümesini çiçek açma zamanını düzenler. Daha önemli işlevi ise uygun ortamda tohumun çimlenmesini başlatmasıdır.

Absisik asit: Olgunlaşan meyve ve sebzelerin kolayca kopmasını ve yaprak dökülmesini sağlar. Ayrıca uygun olmayan ortamlarda tohumun çimlenmesini engeller. Genellikle etilenle birlikte etkinlik gösterir.

Etilen: Meyve olgunlaşmasına, yaprak dökülmesine ve çiçeklerin solmasına neden olur. Kök büyümesinde ve köklerin yere doğru yönelmesinde etkilidir