Ebu'l Vefa Buzcanİ ( 940 - 988)





* Müslüman Matematik ve Astronomi Alimi



Onuncu yüzyılda İslam aleminde yetişmiş büyük matematik ve astro-

nomi alimi ismi Muhammed bin Yahya bin İsmail bin Abbas'tır. 10

Haziran 940 (H.328) tarihinde Horosan'ın Buzcan kasabasında doğdu.

Bu yüzden Ebü'l-Vefa Buzcani diye meşhur oldu. 1 Temmuz 988 (H.388)

tarihinde Bağdat'ta vefat etti.



İlim tahsiline amcası Ebu Amr Mugazili ve Ebu Yahya bin Kanib'İn

yanında başlayan Ebü'l Vefa on dokuz yaşında Bağdat'a gitti (959).

Ölümüne kadar burada ilim ile meşgul oldu. Şerefüddevle'nin sarayında

yaptırdığı rasathanede çalışan alimIer arasında yer aldı. Matematik baş-

ta olmak üzere ömrünün büvük kısmını astronomik gözlemler yapmak

eser telif etmek ve ders vermekle geçirdi.



Ebu'l Vefa Matematik ve astronomideki hizmetleriyle ilim tarihinde

unutulmazlar arasında yerini almıştır .Onu gerek klasik ve gerekse modern

matematik konularında gördüğümüz birçok trigonometrik kavram tarif te-

orem ve formülleri ilk defa ortaya koyan bir Müslüman bilgin olarak tanı-

yoruz. Yazdığı eserler yüzyıllarca hem İslam dünyasında hem de Avru-

pa'da kaynak kitaplar olarak kabul edilmiştir.



Ebü'l Vefa trigonometride büyük hizmetlerde bulundu ona büyük ölçü-

de açıklık kazandırdı. Bilhassa küresel trigonometride sinüs konusunu ilmi

bir düşünceyle inceledi. Tanjant tabloları düzenledi. Trigonometriye tan-

jant kotanjat sekant A=1/Cos A ve kosekant A=1/sinüs A tarifve kavram-

larını kazandırdı. Trigonometrinin altı esas eğrisi (grafiği) arasındaki trigo-

nometrik oranlan ilk defa belirtti. Bu oranlar bugün bile trigonometride

grafiklerin tarifinde aynen kullanılmaktadır .



Ebü'l Vefa çağına kadar hiçbir matematikçinin yapamadığı incelikte tri-

gonometrik çizelgeler düzenledi. Astronomik gözlemleri için gerkli olan si-

nüs ve tanjant değerlerini gösteren çizelgeleri on beşer dakikalık (açı daki-

kası) aralıklarla hesaplayarak hazırladı.



Onun matematiğe kazandırdığı bu yenilikleri Avrupa'da ancak beş yüz-

yıl kadar sonra Alman bilgini Johann Müller (1436-1476) tarafından ilk de-

fa ortaya atılıp kullanılabildi.



Bu demektir ki Avrupa ancak Ebü'l Vefa'nın eserlerinin Batı dillerine

çevrilmesinden sonra bu konudaki bilgilere sahip olabilmiştir .

Diophantos'un ve Batlamyus'un eserlerini inceleyip açıkladı. Zamanına

kadar hiçbir matematikçinin yapamadığı hassaslıkta trigonometrik çizelge-

ler hazırladı. Astronomik gözlemlere için gerekli ceyb (sinüs) ve zıl (tan-

jant) değerlerini gösteren çizelgeleri on beşer dakikalık açı aralıklarıyla

hesapladı. Trigonometrinin altı esas oranı arasındaki trigonometrik müna-

sebetlerini ilk defa açıkladı. Bu oranlar günümüzde de aynen kullanılmak-

tadır .



Ünlü bilim tarihçisi Plorian Cajori History of Mathematick adlı eserin-

de onun hakkında: " Ebü'l Vefa şüphesiz ki Harezmi'nin matematik ve ce-

birdeki buluşlarını önemli ölçüde geliştirdi. Özellikle geometri ile cebir

arasındaki münasebetler üzerinde durdu. Böylece bazı cebirsel denklemleri

geometri yoluyla çözmeyi başardı ve diferansiyel hesabın ve analitik ge-

ometrinin temelini kurdu. Bilindiği gibi diferansiyel hesap insan zekasının

bulduğu mühim ve pek faydalı bir mevzu olup ilim ve teknolojik muasır

gelişmelerin temel kaynağını teşkil etmektedir. Ayrıca Battani'nin trigono-

metreleriyle ilgili eserlerini inceleyerek girift ve anlaşılmayan yönlerini

açıklığa kavuşturdu." demektedir.



Sekant'ın kaşifi olarak genellikle Kopernik bilinirse de ünlü bilim ta-

rihçilerinden Morite Candon ve Carra da Vaux'un araştırmaları sonucu bu

buluşan Ebü'l Vefa'ya ait olduğu tesbit edilmiştir.

Ebü'l Vefa sinüs değerlerinin hesabı için yeni bir metod geliştirdi. Böy-

lece hazırladığı cetvellerinde 30 derece ve 15 derecelik açının sinüsünü son

derece dakik olarak virgülden sonraki sekiz ondalık basamak halinde he-

sapladı.



Trigonometrinin yanında cebir ilmi üzerinde de derinlemesine çalışma-

larda bulunan Ebü'l Vefa o zamana kadar bilİnmeyen dördüncü dereceden

denklemlerin çözümünü gerçekleştirdi.

Bugün 30 derecelik yayın sinüs değerinin hesaplama metodlarını da

Ebü'l Vefa'ya borçlu bulunuyoruz. Onun bulduğu bu değerin bugün bulu-

nan değerlere göre ilk sekiz ondalık kesrinin denkliği görülmektedir .Ebul

Vefa trigonometrik çizelgeleri hazırlamada da öylesine bir incelik göster-

miştir ki onun 10 dakikalık aralıkla düzenlediği sinüs çizelgesindeki ince-

lik (prezisyon) 1/604 kadardır .



Ebu'l Vefa Encylopedia Britanica'nın yazdığına göretanjantı yayın bir

fonksiyonel olarak trigonometriye katmıştır. "Zıll=Gölge" dediği çizgileri

yayın iki katı; tanjantı ve sekantı da "kutr zıll" diye tarifetmiştir. Ebü'l Ve-

fa üçgenler üzerinde ilk ciddi çalışmayı yapan bilgin olarak tarihe kaydol-

muştur. Onun bu konudaki keşifleri tarifleri kavramları çizelgeleri daha

sonra Avrupa'nın ünlü matematikçilerinden D'Alembert (1717-1178) ve

Laplace ( 17 49-1827) ile çağdaşları olan büyük matematikçilerin fikir yapı-

Iarının temelinde yer bulmuştur .



Demek oluyor ki klasik ve modem matematikte görülen düzlem ve kü-

resel trigonometriye ait tarif kavram ve formüllerin çoğunluğunu ilk defa

ortaya koyan trigonometriye tanjant kavramı kazandıran tanjantı yayın bir

fonksiyonu olarak düşünerek trigonometrik bilgileri sistematik bir disiplin

haline getiren Ebu'l Vefa'dır.



Her ne kadar müsteşrik Henrich Suter İslam Ansiklopedisi'ne yazdığı

makalede trigonometriye tanjant kontenjant sekant kosekant ile ilgili ta-

rif ve kavramların daha önce yaşayan Habeş EI-Hasib tarafından bilindiği-

ni kaydetmekteyse de yapılan araştırmalar sonucunda bu görüşün doğru ol-

madığı anlaşılmıştır .



Ebu'l Vefa sadece tanjant cetvellerini düzenlemek trigonometriye se-

kant ve kosekantı kazandırmakla kalmadı Sinüs problemini derinden deri -

ne inceledi. Trigonometrinin alt temes çizgisi arasındaki oranları belirtti.

Onun tespit ettiği bu oranlar bugün bile o çizgilerin tarifinde kullanılmak-

tadır. Aynca Ebu'l Vefa Battani (858-929)'nin trigonometriyle ilgili eseri-

ni hatırı sayılır derecede geliştirdi. Virgülden sonra üçüncü haneye kadar

hesaplama imkanını veren sinüs cetvellerinin yeni hesaplama metodlarını

buldu. Ebu'l Vefa'nın ulaştığı bu yüksek basamağı Avrupa ancak asırlarca

sonra aşabilmiştir .



Ebu'l Vefa'nın yaptığı hizmetler sadece bunlardan ibaret değildir. O ay-

nı zamanda büyük maharet sahibi bir geometriciydi. Birçok problemlerle

uğraştı ve parabolün ekseni atrafında döndürülmesi ve parabolliod'un hac-

mi konularıyla meşgul oldu.



Ebu'l Vefa sadece matematikte değil astronomide de isim yaptı. O ka-

dar ki bu sahada yaptığı keşif onu büyük bir şöhrete kavuşturdu. O Avru-

pa'da Batlamyus'un ay teorisi üzerinde ilk defa araştırma yapan Tycho Bra-

he'den (1546-1601) tam 600 sene önce teorinin kritiğini yaptı ona tenkitler

yöneltti. Noksanlarını görüp yeniden gözlemlerde bulundu ve ayın üçüncü

değişimini keşfetti. Bu Ebu'l Vefa için keşfe ismini verdirecek kadar bü-

yüktü.



Zamanında birçok Müslüman astronomi ve matematik alimi Ebu'l Ve-

fa'nın çalışmalarını ve eserlerini görmek üzere Bağdat'a gittiler ve dersle-

rinde bulundular. Günümüzde birçok Batılı ilim adamı Ebü'l Vefa'nın eser-

leri üzerinde araştırma yapmaktadır. Onun yaptığı ilmi çalışmalar o devir-

de İslam alimlerinin ilim ve fende ne kadar ileri olduğunu açık bir şekide

göstermektedir .



Zahiruddin Beyhaki Tarihu Hukema-il-İslam kitabında Ebü'l Vefa'nm

şu sözlerini nakletmektedir: " Mal can emniyeti ve sıhhat olmadan yaşanı-

lan hayat hayat değildir. Bir kimse sana söz ile üstün gelirse aldırma ye-

ter ki sükut ile galip gelmesin. Bir kimsenin seviyesine uygun olarak arka-

daşlık et. Eğer sen cahile ilimle laubaliye ciddiyetle muamele edersen ar-

kadaşına eziyet etmiş olursun. Halbuki sen onlara sıkıntı vermekten uzak-

sın. Sözüne ancak ihtiyacı anında kıymet verenle sohbet etme. Hocanın

hakkını gözetmemek ahlaka sığmaz. Düşük karaktersiz kimselerle görüşüp

konuşma! "



ESERLERİ

1- kitab'ül-Kamil: Trigonometri ve astronomiden bahseden meşhur ese-

ridir. Birinci bölümde yıldızların hareketinden önce bilinmesi gereken me-

seleler ikinci kısmında yıldızların hareketlerinin incelenmesi üçüncü kı -

sımda yıldızların hareketlerine arız olan şeyler anlatılmaktadır. Eserin yaz-

ma bir nüshası Paris National Kütüphanesi'nde 1138 numarada kayıtlıdır.

L.P .E.A. Sedilot tarafından eser tercüme edilerek basılmıştır .



2- Ez-Ziyc'üs şamil: Ebu'l Vefa'nın astronomiden bahseden en önemli

eseri budur. Ziyc-i şamil de denilen bu kitap ince ve isabetli gözlemlerle

dolu bir faaliyet abidesidir. Öyle ki bu Ziyc (astronomi cetveli) Harizmi

(780-850) ve Ferganalı Ahmed bin Kesir'in ziycleri gibi asırlar sonra bölüm

bölüm D'Alembert (1717-1783) ve Laplace (1749-1827) gibi Batılı büyük

matematikçi ve astronomların eserlerinde yer buldu.



3- Kitabün fi Amel-il-Mistarati vel-Pergar vel-Gunye



4- Kitab ma Yahtacu İleyh-il-Küttab vel Ummal min İlm-il-Hisab



5- Kitabun Fahirün bil Hisab



6- Kitabun fi ilmi Hisab-il-musellesat-il-Küreviyye



7- Kitabun fil-Felek



8- Kitabun fil-Hendese



9- Kitab'ül-Medhal ila Aritmetik



10- Tefsir-üi-Harezmi fil Cebri vel-Mukabele.