İktİsadİ Planlama
AZ GELİŞMİŞ ÜLKELERDE PLANLAMA SORUNU:

I-AZ GELİŞMİŞ ÜLKELERDE PİYASA MEKANİZMASININ İŞLEYİŞİNDEKİ AKSAKLIKLAR:

Fiyat mekanizması tam olarak işlerse, kaynakların optimal dağılımı sağlanmış olur.Şu halde piyasa mekanizması tam rekabet koşulları içinde işlerse optimal kaynak dağılımı sağlanmış olur.Çünkü, tam rekabet koşullarında uzun dönemde fiyatlar marj. sosyal maliyeti yansıtır.Oysa az gelişmiş ülkelerde piyasa fiyatları, tam rekabet koşullarındaki arz ve talep dengesinin sağladığı fiyatlar olmadıkları için marj. maliyetleri yansıtmayacak ve optimal dağılım sağlanmayacaktır.Bunun nedenleri:

a-AZ gelişmiş ülkelerde devlet, üretim kaynaklarının kullanımını çeşitli yollardan etkilemektedir.Bunun sonucunda üretim faktörlerinin fiyatları, arz-talep dengesine göre oluşamamaktadır.Az gelişmiş ülkelerde üretim kaynaklarındaki aksaklıklar, fiyat sisteminde bir takım yapısal bozukluklara yol açmaktadır.

b-Piyasa fiyatlarının marj. sosyal maliyetleri yansıtmasının diğer bir nedeni, devlet müdahaleleri dışında üretim faktörlerinin hareketliliğinin düşük olmasıdır.

c-Diğer bir neden, piyasadaki tekelci eğilimlerdir.Bu ülkelerde özellikle sermaye, döviz, girişim, vasıf, işgücü faktörlerinin kıt olması nedeniyle iktisadi faaliyetler tekelci koşullar altında yapılma eğilimindedirler.

d-Diğer bir neden, dışsal tasarruflardır.Dışsal tasarrufların varlığı halinde marj. mal-fiyat eşitliği gerçekleşmeyecek ve optimallikten uzaklaşılacak.

e-Fiyat mekanizmasının yol gösterici olma niteliğinin yetersizliği ve bu nedenle girişimcilerin üretim kararlarındaki hataları önleyememesi diğer nedendir.

II-AZ GELİŞMİŞ ÜLKELERİN BAŞLICA KALKINMA SORUNLARI:

a-Az gelişmiş ülkelerin yoksulluk çemberi içinde olması:hem talep hem de arz yönü vardır.

Kişi başına tasarruflar yatırım sermaye kıt verim düşük

reel gelir düşük düşük yetersiz

talep yönü

tekrar düşürür



Kişi başına satınalma piyasa yatırım küçük kapasite verim

reel gelir düşük gücü yetersiz daralır azalır oluşur. düşer

Arz yönü

tekrar düşürür


b-Az gelişmiş ülkelerin kalkınmalarını etkileyen ikinci faktör; nüfus baskısıdır.Buna göre eko.de sağlanan bir gelir artışı, nüfus artışına yol açacak ve artan nüfus başlangıçta oluşmş bulunan gelir artışını emerek, kişi başına geliri tekrar eski düzeyine indirecektir.

c-Serbest dış ticaret sonucunda ticaret hadleri az gelişmiş ülkeler aleyhine dönmüştür.Buna eleştiriler gelmiştir.

III-AZ GELİŞMİŞ ÜLKELERDE PLANLAMA NİTELİĞİ:

Az gelişmiş ülkelerde kalkınma planları ile fiyat mekanizmasının işleyişine müdahale etmeye gerek yoktur.Aksine, karşılaştırmalı üstünlüğe dayalı bir ihtisaslaşma ve serbest dış ticaret politikası izlenmesinde yarar vardır.Az gelişmiş ülkelerde izlenen kalkınma politikası karma eko. kurallarına göre uygulanmaktadır.Fiyat mek. İle planlama faaliyeti beraber yürütüldüğü fakat devletin planlama yolu ile piyasaya müdahalesinin ülkeden ülkeye değişmesi dikkati çekmektedir.


İKTİSADİ PLANLAMANIN AMAÇLARI, ARAÇLARI VE PLAN ÇEŞİTLERİ:

I-İKTİSADİ PLANLAMA:belli bir dönemde belirli sosyo-eko.k amaçlara ve sayısal olarak ifade edilebilen hedeflere ulaşabilmek için, bu işle görevlendirilmiş organlar tarafından ve daha önceden saptanan araçları kullanmak suretiyle belli bir bölgede yürütülen faaliyetlerin tümüdür.

---Bir faaliyetin plan sayılabilmesi için gerekli koşullar:
1-Planlama faaliyetlerinin yürütülmesi için bir takım organlara ihtiyaç vardır.Bunlar,

a-Planı hazırlayan organ.(planlama teşkilatı, enstitüler ve bakanlıklar)—b-Planla ilgili kararları veren organ.(yüksek planlama kurulları, parlamentolar)—c-Planı uygulayan organ.(merkezi, bölgesel ve mahalli düzeyde devlet kuruluşları, istatistik büroları, özel sektör kurumları)—d-Planların nasıl uygulandığını izleyip, kontrol eden organ.(koordinasyon daireleri, sanayi ve ticaret bakanlığı)
2-Sosyal olarak saptanmış hedeflerin bulunması zorunluluğu.—3-Plan yapmak tahmin yapmak demektir.Sağlıklı, gerçeğe yakın, geçerli tahminlerin yapılması gerekir.—4-Planlamada önemli bir diğer unsur süredir.Her plan belli bir süreyi veya dönemi kapsar.
5-Planlama rasyonel bir faaliyet olmalıdır.—6-Planlama, iktisat kanunlarından yararlanmayı gerektirir.Bilimsel ve akılcı bir yöntemdir.—7-Planlamanın belli bir bölgeyi kapsaması gerekmektedir.—8-Bir planda, belli bir hedefe ulaşabilmek için hangi araçların ne şekilde kullanılacağı açık bir şekilde ortaya konmalıdır.

Proje ve programlar plan olarak düşünülmemelidir.Proje, özel veya kamu kuruluşu tarafından diğer projelerden bağımsız olarak yürütülen teknik yönden tutarlı bir faaliyettir.Program ise, koordine şeklinde bir araya getirilmiş projeler toplamıdır.

Planlı bir eko. dendiğinde, planlama mekanizmasının iktisadi ve sosyal hayatla ilgili faaliyetlere hakim olması anlaşılacaktır.


II-PLANLAMA AMAÇLARI:
1-Planlamayı Sadece Bir Teknik Olarak Kabul Eden Amaçlar:Bunlar, eko.k faaliyetleri rasyonel kılmak üzere kullanılan tekniklerdir. Amaçlar, istatistik kanunlarının sonuçlarına ve geleceğe ait yapılan tahminlere göre saptanır.Bu anlayış içinde hazırlanmış planlarda amaçlar şöyledir:

a-Gelecekle ilgili olarak alınacak kararları planlamak.—b-İşletmecilik prensiplerini özel kesimden kamu kesimine aktarmak.—c-Piyasa araştırması yapmak.—d-Geleceğe ait belirsizlikleri ve riskleri mikro veya makro düzeyde azaltmak, min. kılmak.
2-Eko.K Açıdan Önem Taşıyan Amaçlar:Bunlar eko.k açıdan önemli, politik yönden nötr araçlardır.

a-Kaynakların optimal dağılımı.—b-İşgücünün tam kullanımı.—c-Üretim kapasitesinin tam kullanımı.—d-Refahın max.a çıkarılması.—e-İktisadi büyümenin max. kılınması.—f-Eko.nin dengeli kalkınması.—g-Eko.de konjonktürel hareketleri min. yapmak.



---Türkiye’de Uygulanan 5 Yıllık Planlarda Eko.k Ve Sosyal Amaçlar:
**Birinci ve ikinci beş yıllık planlı dönemde(15 yıllık)amaçlar:

a-%7’lik gelişme hızı sağlanması.—b-İstihdam sorununun çözümü.—c-Dış ödemelerde dengeye ulaşılması.—d-Gelir grupları arasında sosyal adalet ilkesine uyulması.—e-Her alanda ve yeterli sayıda ilim adamı ve teknik uzman yetiştirilmesi.
**1968-1972 dönemini kapsayan İkinci beş yıllık plan:

a-%7’lik gelişme hızı.—b-Adil gelir dağılımı.—c-Dış ödemelerde denge.—d-Tüm sektörlerde dengeli gelişme.—e-Bölgeler arası dengeli gelişme.—f-Artan nüfusa istihdam olanaklarının sağlanması.—g-Fiyat istikrarını bozucu etkenlerin önlenmesi.
**1973-1977 dönemini kapsayan Üçüncü beş yıllık plan(22 yıllık dönemi kapsayan ilk perspektif):

a-Yaşama düzeyinin yükseltilmesi.—b- Sanayileşme.—c-Dış kaynaklara bağlılığın azaltılması.—d-İstihdam sorununun çözümlenmesi.—e-gelir dağılımının iyileştirilmesi.
**1979-1983 dönemini kapsayan Dördüncü beş yıllık plan:

a-1977-1978’de karşılaşılan eko.k sorunları ortadan kaldırmak.—b-Eko.ye yeni yatırımlar yapabilecek ayrı bir stratejiye dayandırılmış.—c-gelişmeyi dinamik istikrar içinde hızlandırmak.—d-İleri sınaileşme düzeyine erişmek.—e-Çağdaş teknolojileri oluşturmak.—f-Aktarılan teknolojileri ülke koşullarında özümsemek.—g-Gelir dağılımını iyileştirmek.—h-İşsizlik sorununu çözmek.

3-Politik Açıdan Önemli Amaçlar:

a-Milli savunma yada silahlanma amacına yönelik planlama.—b-Askeri ve eko.k açıdan bir savaşın kazanılması için yapılan planlama.—c-Birleşik devlet sist. Kurmak ve ulusal birliğe ulaşmak için hazırlanan planlama.—d-Sosyal sistemler arasındaki rekabetten galip çıkma amacına yönelik planlama.

4-Yapısal Değişiklikler Öngören Amaçlar:

a-Toplumun kurumsal yapısını değiştirmek.—b-Eko.lerdeki tekellerin olumsuz etkilerini düzen altına almak veya kaldırmak.—c-sanayileşmeyi ön plana alan amaçlar.(Türkiye’de 3. Beş yıllık plan ve 22 yıllık perspektif planda sanayileşme temel amaçlar arasındadır. Kritik sektörler olarak kimya sanayii, madeni eşya sanayii, petro-kimya sanayii ve makine imalat sanayiilerine öncelik verilmiştir.4. beş yıllık planda sanayileşme temel amaçlar arasındadır.)—d-Toplumun tüm yapısını değiştirmeyi hedef alan amaçlar.


III-PLANLAMA ARAÇLARI:

1-İDARİ NİTELİKTEKİ ARAÇLAR:

a-Dış Ticaret Ve Döviz Kurları Üzerine Konan Kısıtlamalar:Bu kısıtlamaların amacı, ya döviz giderlerini azaltmak ya da döviz kazancını max. düzeye çıkarmak ya da dış ticaretten karlı çıkmak olabilir.Daha çok ithalat üzerine konan miktar kısıtlamaları ve sermaye çıkışını kontrol altına alan tedbirler bütünüdür.Az gelişmiş ülkelerde bu tür araçların yaygın kullanılmasının nedeni, bu ülkelerde sermaye malı ithali için gerekli dövizin kıt olmasıdır.TR’de beş yıllık kalkınma planlarında bu araçlar önemli bir yer tutar. Ödemeler dengesi açıklarının TR’nin kalkınmasını sınırladığı belirtilerek, döviz tasarrufu sağlama amacı ile ithalatın eko.k görülen alanlarda ikame edilmesine önem verileceği, döviz gelirlerinin yükseltilmesi için ihracatın yapısında önemli değişiklikler yapılacağı ve sanayi ürünleri ihracatının hızla arttırılacağı ifade edilmiştir.

b-Vergi Politikası:Bu politika farklı amaçlar için çeşitli şekillerde kullanılabilir.Örneğin, gelir vergisi, mali amacı yanında gelir esnekliği yüksek olan malların tüketimini sınırlamak ya da özel tüketimi kamu tüketimine dönüştürmek amacıyla kullanılan araçtır. Satış hasılatı üzerinden alınan gider vergileri de planlama aracı olarak yaygın biçimde uygulanan vergi türleridir.Ayrıca, vergileme, birçok ülkede plan hedeflerine ulaşmak amacıyla caydırıcı ve özendirici araç olarak kullanılmaktadır.(TR’de teşvik sist.)

c-Bütçeler:Bütçeler, milli gelirin yeniden dağılımını sağlamak şeklinde önemli bir fonksiyona sahiptirler. Devlet ve belediye bütçeleri de oldukça önemli planlama araçlarıdır ve kalkınma planları ile bağdaşacak biçimde hazırlanmaları gerekmektedir.

d-Yardımlar, Sübvansiyonlar Ve Benzeri Araçlar:Bu araçlara, hemen hemen her ülkenin planında çeşitli şekillerde rastlamak mümkündür. Türk planlarında da genel olarak teşvikler ve tarım kesimi için izlenen destekleme politikası geniş bir uygulama alanına sahiptir.

e-Krediler:Kamu fonlarının yatırımlarının finansmanı amacı ile kullanılan araçtır.Metrkezden planlanan eko.lerde bu tahsisler için genellikle yatırımların özel karlılığı yerine sosyal karlılığı ölçü olarak kabul edilmektedir.Türk planlarında kredi tahsislerinin, kalkınmada öncelikli yörelerde ve konularda yapılması ilke olarak kabul edilmiştir.

f-Diğer İdari Nitelikteki Araçlar:Madalya, unvan, diploma vb. şekillerde sunulacak ödüllerde, plan hedeflerini gerçekleştirmek açısından çok etkin olmasa bile yine de yararlı olabilecek psikolojik araçlardır.

2-İKTİSADİ NİTELİKTEKİ ARAÇLAR:

Bunlar, plan hedeflerinin gerçekleştirilmesi amacı ile planlama faaliyetlerine katılan kişi, işletme veya kurumlara sağlanan maddi nitelikteki teşvik edici usullerdir.

a-Yatırımlarla ilgili ileriye ait tahminler.—b-Devletin yurt içinde ve uluslar arası düzeyde izleyeceği iktisat politikası.—c-Planda yer alması istenen bir üretim faaliyeti için sağlanacak vergi indirimi.—d-Sübvansiyon ve yardımlar.—e-Fiyat politikası.—f-Plana uygun yatırım projelerine sağlanacak özel kredi olanakları.

3-NÖTR ARAÇLAR:

Bunlar, iktisadi ve idari nitelikte olmayan ancak planlama mekanizmasının daha etkin işlemesini sağlayan araçlardır.

a-İstatistiki Verilerin Toplanması:Planlama faaliyetinin gerektirdiği uygun verilerin toplanması, verilerin işleme tabi tutulması, gereğinde veri üretilmesi ve verilerin kaydedilmesi planlama mekanizmasının temel koşullarındandır.

b-Birörnek Muhasebe Sistemi:Bütün işletmelerde aynı tip kayıt sistemi uygulanırsa, planlama amaçlarına uygu eko.k verileri işletme düzeyinde toplamak olanağı bulunacak ve teknik kolaylık sağlanmış olacaktır.

c-Planlama Metodolojisi:Tarafsız ve tamamen teknik bir araçtır.Örneğin, formel ekonometrik planlama modelleri bu nitelikteki araçlardır.

d-Yıllık Programlar Ve Sektör Planları:Yıllık programlar ile sektör ve alt sektör ana planları da tarafsız veya nötr planlama araçlarıdır. Sektör ve alt sektör ana planları, genellikle eko.de kritik kabul edilen sektörlerde rasyonel kaynak dağılımını sağlayan , çıkma olasılığı bulunan darboğazları önceden görerek önleyen planlardır.Yıllık programlar da hem uzun dönemli kalkınma planlarının hem de sektör ve alt sektör ana planlarının uygulama aracıdırlar.


IV-PLAN ÇEŞİTLERİ:
1-Kısmi Ve Genel Planlar:Kısmi, planlar belli bir sektörü kapsar.Daha çok planlama tekniğini yeni kullanmaya başlayan ülkelerde görülür. Çeşitli kamu kuruluşlarına ait proje ve programların hazırlanıp bir bütün halinde toparlanmasından başka bir şey değildir. Kısmi planları oluşturan proje ve programlar karşılıklı olarak tutarlı olmayabilirler ve bu nedenle de kalkınmayı engelleyen kıtlıklara yol açabilirler.Bu yüzden kısmi planlar ilk aşamada kullanılır ve süratle genel bir kalkınma planı hazırlanır.
2-Uzun, Otra Ve Kısa Dönemli Planlar:

Uzun dön. planlar, 20 veya 30 yılı kapsayan planlardır.Perspektif planlarda denir.Bunlar, hızlı bir iktisadi kalkınmanın sağlanması için bir bütün olarak eko.de veya çeşitli sektörlerde karşılaşılacak sorunların çözümünü gösteren makro hedefleri içerir. Örneğin, TR’de hazırlanan ilk iki kalkınma planı, 15 yıllık birinci perspektifin ilk on yılını kapsayan planlardır.

Orta dön. planlar ise, daha ayrıntılı ve somut bir nitelik taşırlar.Bunlar, genellikle 5-7 yıllık bir dönemi kapsar.Perspektif planlarla tutarlı olmak zorundadırlar.TR’de orta dönemli plan süresi 5 yıldır.

Kısa dön. planlar ise, diğer iki tür planlardan çok daha ayrıntılı ve açıktır.Bunlara yıllık planlar da denir.Bütçenin önemli bir bölümünü oluştururlar.Bir ya da iki yıllık bir dönemi kapsar.Genellikle eko.deki kısa devre gelişmeleri ve ilişkileri göz önüne alır.
3-Ulusal Planlar Ve Bölgesel Planlar:Ulusal planlar, ülke çapında eko.nin tüm sorunlarını ele alan planlardır.Bölgesel planlar ise, belli bir bölgenin kalkınma sorunlarına çözüm getirmeyi amaçlarlar.TR’de bugün bölgesel plan uygulaması yoktur.
4-Makro Ve Mikro Planlar:Mikro planlar, sorunlara firma çapında çözüm arar.Bu planlada kaynaklarla gereksinmeler arasında işletme düzeyinde denge kurulmaya çalışılır.Makro planlar ise çok daha geniş kapsamlı olup, ülke düzeyindeki sorunlarla ilgilidir.Bu planlarda temel amaç, sosyal kazançların azami kılınması sosyal kayıpların mümkün olan en düşük düzeyde tutulabilmesidir.
5-Tek merkezli Ve Çok Merkezli Planlama:Planı hazırlayan merkez tek ise, tek merkezli bir planlama söz konusudur.Burada merkez tarafından hazırlanmış tek plan mevcuttur.Tüm eko.k faaliyetler bu planla düzenlenir.Emredici nitelik taşır.Bütün sistem, bu tür planlamada rekabeti kabul etmeyen bürokratik ve teknokratik bir merkez tarafından yürütülür.Çok merkezli planlamada ise birçok örgütçe hazırlanmış çok sayıda planlar olabilir.Bunlar arasında işletmeler, devlet kuruluşları veya federe devletler sayılabilir.Bu merkezler kendi planlarını, birbirlerinden bağımsız olarak hazırlayabilir, uygulayabilir ve kontrol edebilirler.
6-Tek Hedefli Ve Çok Hedefli Planlama:Bu ayrım, planların tek ya da çok hedefli oluşlarına göre yapılmış bir sınıflandırmayı gösterir. Türk planları çok hedefleri planlardır.
7-Büyüme Tipi Ve Kalkınma Tipi Planlar:Eko.de yapısal bir değişiklik sağlamak, toplumsal eko.k yapıya farklı bir nitelik vermek amacı ile hazırlanmış planlar, kalkınma tipi planlardır.Sadece eko.k büyüklüklerin artmasını hedef alan planlara ise büyüme tipi planlar denir.Az gelişmiş ülkelerde ve TR’de planlar kalkınma planlarıdır.
8-Yol Gösterici Ve Emredici Planlar:Az gelişmiş ülkelerin çoğunda bugün uygulanan plan türü yol gösterici, sosyalist eko.lerde ise emredici niteliktedir.Emredici planları uygulayan ülkeler, Doğu Avrupa Ülkeleri, Sovyetler Birliği ve Kıta Çin’idir.Yol gösterici planlama türü ise, karma eko. kurallarına göre kalkınma politikası izleyen ülkelerde görülür.Bu planlamaya teşvik edici planlama da denir. Bu planlama türü, çok partili ve demokratik yoldan kalkınmayı benimsemiş ülkelerce uygulanmaktadır.TR’de uygulanan planlar, kısmen emredici, kısmen de yol gösterici niteliktedir. <div>
_________________________________


















Sözlerimin yetmediği her soruya suskunluğum tek cevap,Varlığımla değiştiremediğim herşeye YOKLUĞUM ARMAĞAN OLSUN...