ALACAHÖYÜK i. Arkeol. Çorum'un Alaca ilçesine bağlı ve bugün Horamözü denen köyün bulunduğu yerdedir, önemli arkeolojik buluntuların çıkarıldığı höyük, tarihî çağlarda büyük yol kavşağında idi. Höyük 310 m. uzunluk, 277 m. genişlik ve 20 m. yüksekliktedir. Burada ilk kazıyı İstanbul Arkeoloji müzeleri adına 1907 yılında Makridi yaptı. Asıl kazılar ise 1935-1946 arasında H. Z. Koşay ve R. O. Arık tarafından Türk Tarih kurumu adına yapılmıştır. Kazılar, höyükte dört kültür çağı ve on beş yapı katını ortaya çıkardı.

IV. kat (15-9) olarak gösterilen en eski kültür çağı M.ö. 3200-2600 yıllarına aittir ve Kalkolitik özellik gösterir. Burada planı bütünüyle tespit edilebilen yapılara rastlanmamışsa da içi taş döşenmiş, küllüğü olan bir oda bulunmuştur. Yapılar, taş temel üzerinde kerpiç duvarlarla kurulmuş, kamışla örtülmüş, iç kısımların üzerleri sıvanmıştır, ölüler, üstleri taşla örtülü mezarlara ziynet esyalarıyle birlikte gömülmüştür. Helezoni bakır halkalar ve bilezikler madenin ilk defa süs eşyası olarak kullanıldığını göstermektedir. Koyu griden siyaha kadar değişen seramik parçalarından baka, kaba hamurlu, dışı gri, içi siyah nadiren de kırmızı kaplar, meyvelikler, ağız kenarları dışa meyilli tabaklar bulunmuştur.

III. kültür çağı daha üstte yer alır. Alacahöyük kazıcıları tarafından Bakırçağ olarak gösterilir ve dört yapı katını (8-5) içinde toplar. Bu kültür çağı M.ö. 2500-2100 yıllarına rastlar. Alacahöyük için çok önemli olan 13 kral mezarının damları düz, duvarları taştan, zemin ise topraktandır ve dörtgen biçimindedir, ölü, mezara konulduktan sonra mezarın üstü kalın kalaslarla örtülmüş, bunların üstü de kille sıvanmıştır. Bilhassa M ve B mezarlarından altın, gümüş ve bakırdan süs ve kült eşyalarından başka demirden hançer, kılıç, ok uçları gibi savaş âletleri çıkarılmıştır. Boğa, geyik ve güneş sembolerinden meydana gelen güneş kursları, Erken Hitit arkeolojisi için büyük önem taşıyan kült buluntularıdır. Kemer, diadem, iğne, gerdanlık, kap kaçak ve işlenmiş demir eserler de ilgi çekicidir. Bu mezarlardaki buluntular, Anadolu'da ilk defa elektron ve demirin kullanıldığını gösteriyor. Ankara Arkeoloji müzesinde teşhir edilen bu buluntular, devrinin sosyal, dinî ve iktisadî durumunu açıklıyor.

II. kültür çağı üç yapı katını (4,3 a,b, 2) içine ahr ve M.ö. 2000-1200 arasına aittir: Bakırçağ kültürünün yıkılmasından sonra kurulmuştur. Yapıların temelleri çamur harçla tutturulan küçük taşlardan örülmüş; duvarlar kerpiçten yapılmıştır. Tapmağın altında ve yanında, kiler ve fırınlar yer alır. Bunların arasındaki sokaklar Eski Hitit çağında şehirciliğin gelişmiş olduğunu gösterir.

Üçüncü yapı katı Orta Hitit çağına aittir. Sfenksli kapının yakınındaki tapınağın temelleri de "küçük taşlardan yapılmıştır. İç avlunun iki tarafında sütunlu hol ve depolar bulunmuştur. Şehrin büyük kanalizasyonu, sokakları ve kaldırımları da bu çağın gelişme seviyesi bakımından ilgi çekicidir. Tapınağın altında ve yanında demir eritme fırınları vardır. Buradan, hiyeroglifti altın mühürle damgalanmış küpler, değişik tip çanak, çömlek ve kemik kakmacılığı örnekleri de çıkarılmıştır. İkinci yapı katı ise Büyük Hitit çağına aittir. Büyük Hitit tapınağı ve sarayı bu kattadır. Tapınağın, üstü açık bir avluyu çevreleyen salon ve odaları, taş tabanlı çift sıra sütunları, Hitit dinî yapı karakteristiğini taşır. Bu tapınağın Boğazköy'de de benzerleri vardır. Karşılıklı iki sfenksin yer aldığı kapı, şehir surunun güney kapısıdır. Kapının iki tarafındaki duvarların alt kısımları ise av ve çeşitli dinî törenleri gösteren kabartmalarla süslüdür. Bugün Ankara Arkeoloji müzecinde bulunan bu kabartmalar, Hitit plastik sanatı bakımından değerlidir. Ayrıca çanak, çömlek, çeşitli madenî âlet, figürinler, mühür, kült eşyası ve çivi yazılı tabletler e!e geçmiştir.

I. kültür çağı (Post-Hitit) olarak gösterilen çağ Alacahöyük'ün en üst katıdır. Bu katta Frig'lerden Osmanlılara kadar gelen çanak, çömlek ve sikke buluntuları ele geçmiştir.

Alacahöyük kültür kalıntıları, Alaca'da kurulan bir müzede ve Ankara Arkeoloji müzesinde saklanmaktadır.