ALDEHİT i.( alcool ve defcydrogenatum'dan esk. fr. k. aldehyde). Kim. Alkolün mutedil bir oksitlenme ürünü, aynı zamanda benzerlikleri yüzünden yine aldehitler adı verilen birtakım maddeleri belirten CH3 —CHO formülündeki uçucu sıvı. (Esanl. ASETALDEHIT, ASETİK ALDEHİT, ÂDİ ALDEHİT, ETANAL.)

— ANSİKL. Asetik aldehit, etil alkolün sulfokromik karışımı etkisiyle oksitlenmesinden doğar. Bir kalsiyum asetat ve formiyat karışımının kuru damıtılmasından da meydana gelir. Günümüzde yalnız, asetilenin hidratasyonu ile elde edilmektedir.

Aldehit, hareketli, keskin kokulu, 20°C'de kaynayan, su, alkol ve eterle karışabilen bir sıvıdır. Paraldehit ve metaldehit gibi polimerleşme ürünlerini kolaylıkla verir.

Paraldehit (CH3 —CHO)3, aldehitin âdi sıcalıkta, eser miktarında sülfürik asitle birleştirilmesinden elde edilir. Tıpta uyku ilâcı olarak kullanılan ve sülfürik asit eşliğinde damıtıldığı zaman tekrar aldehit meydana getiren, 124°C'de kaynayan, renksiz bir sıvıdır. Metaldehit, düşük ısıda meydana gelir. Süblimleşebilen ve tam olarak ancak kapalı tüpte aldehite dönüşen beyaz bir katıdır. Meta adiyle pahalı yakıt olarak, bir de sümüklüböceklerin yok edilmesinde kullanılır.

• Benzer fonksiyonlara sahip metanik (HCHO) ve primer (R—CHO) karbonilli türevlere de aldehitler adı verilir; ikincil karbonilli türevlere ise (R—CO—R') ketonlar denir.

Aldehitler, genellikle ilgili asidi belirten sıfattan sonra aldehit kelimesi kullanılarak adlandırılır: HCHO (formik aldehit veya formaldehit), CHs —CHO (asetik aldehit veya asetaldehit), CÖ HS —CHO (benzoik aldehit veya benzaldehit) v.b. Resmî adlandırmada aldehitler, tekabül ettikleri hidrokarbonların adındaki son «n» sesi yerine «al» eki getirilerek belirtilir: CH3 —CHO (etanal), CH2=CH—CHO (propenal, genellikle akrolein), CHs —CH=CH—CHO (bu-ten—lal [—1]) gibi; aldehitik karbonun (—1) diye numaralanması istenirse uyulan bir kaidedir.

Kokulu yağlardan birçok aldehit çıkarılmıştır. Pekçok sentez usulü bulunan aldehit, fonksiyonunun dayanıksızlığı yüzünden, bazı istisnalar dışında kârlı sayılmaz. Şunlar zikredilebilir: bazen R—CH3 hidrokarbonunun halqjenasyonu ile elde edilen R—CHCI2 aldehitik halojenürlerin hidrolizi (toluen'den itibaren benzaldehit); matanolun veya primer alkollerin katalitik hidrojensizleşmesi veya mutedil oksitlenmesi; kalsiyum formiyat veya diğer bir kalsiyum karboksilattan ibaret bir karışımın damıtılması veya formik asitle diğer bir karboksilik asit karışımının toryum oksit beraberinde pirojenasyonu; nitrillerin, bir hidrolizin takip ettiği, kalay ve HC1 ile mutedil indirgenmesi; organomagnezyum bileşiklerinin dietilformiamit veya ortoformik ester üzerine etkisi ve ondan sonra hidroliz; ketonik asitlerin veya alkol asitlerin bozunması; uygun etileniklerin ozonolizi; halkalı aromatik aldehitlere has usuller

Etanal, bir asetilenik hidrokarbonun hidratasyonu ile meydâna gelen tek aldehittir. Formaldehit bir gazdır; diğer aldehitler genellikle sıvı halindedir; tekabül ettikleri primer alkolden daha düşük derecede kaynarlar. Bunlar, suda daha az çözünür. Asiklik aldehitlerin sudaki çözeltileri kısmen bir hidrattan meydana gelmiştir: R—CHO+H2O0 R—CH (OH)2. Aldehitler, alışıla gelen organik eritenlerle her oranda karışabilir. Serinin başta bulunanlarında boğucu, ortadakilerde mide bulandırıcı koku olur; buna karşılık, serinin sonundakiler hoş kokuludur ve çoğu parfümeride kullanılır.

Aldehit fonksiyonu kuvvetli bir şekilde doymamıştır; aşağıdaki maddelerle katılma reaksiyonları verir: toz halinde metaller eşliğinde, hidrojen ile (primer alkole geçiş), su ile (yukarıda gösterildiği gibi), siyanhidrik asit ile, sodyum bisülfit ile (aldehitin saf halde üretimine yarayan, billûrlaşmış bisülfitik bileşik), organomagnezyum bileşikleriyle (genellikle sögonder olan alkollerin sentezi) ve nihayet yeteri kadar hareketli bir hidrojen atomuna sahip birçok organik bileşik. Meselâ etanal kendi kendine yoğunlaşmaya uğrayarak aldol haline geçer: CHs—CHOH— CH2 —CHO (aldolizasyon); başka şartlarda etil asetat meydana gelir: CHs —CO2 —C2 Hs. Etil alkol, hafif asitli ortamda, katılma yoluyle hemiasetal verir: CH3 —CH (OH)1 OC2 HÖ, fakat bu ara madde stabil olmadığından asetal haline geçer: CHs —CH (OC2 Hc)2 [asetalizasyon].

Aldehitler, fosfor pentaklorür etkisiyle alde-hidik biklorürler verir: R—CHCI2. Organik veya anorganik türevlerden, —NH2 grubunu taşıyan birçoğu, su çıkarmasıyle karakteristik azotlu türevler meydana getirir: hidroksi-lamin, aldoksimler verir: R—CH=NOH; fe-nilhidrazin etkisiyle fenilhidrazonlar teşekkül eder: R—CH~N —NH—CeHs; hidrazin, aldazinleri meydana getirir: R—CH=N —N= CH—R; semikarbazit de semikarbazonları verir: R—CH=N r-NH-CO —NH2. Bu türevlerin çoğu billurlasın ıştır ve asitli ortamda bir hidrolizle tekrar elde edilebilen aldehitlerin tanınmasına yarar. Aldehitler, aynı karbon üzerinde iki hidrojen atomu taşıyan organik moleküllerle de yoğunlaşmaya uğrayabilir; uygun bir aldehitten iki molekül su çıkararak, bir etilenik aldehit verebilir (krotonizasyon).

Sonra, halojenler de, karbonil'e doğrudan doğruya bağlı olan karbondaki hidrojenlerin yerini kolaylıkla alır.

Bütün bu özellikler (asetallerin oluşumu hariç) aldehitlerle ketonlarda ortaktır; aldehitler katonlardan şu hususlarda ayrılır: Aldehitler indirgendir; özellikle amonyaklı gümüş nitrat veya Fehling likörü tesiriyle oksitlenmeye uğrayarak, tekabül ettikleri asitleri verir (bunlar oldukça spesifik reaksiyonlardır). Kükürt dioksit ile rengi giderilen fuksin'ı kırmızımtrak mor hale getirir (Schifj ayıracı).

Aldehitler, amonyak ve primer aminler'e soğukta tesir eder; meydana gelen ilk ürün bir imin'dir: R—CH^NH veya R—CH=N—R' (Schiff bazı); fakat bu imin nadiren stabiFdir; R ve R' nün cinsine gore, değişik şekillere geçer. Amonyakla, metanal heksametilentetramin; etanol aldehitamonyak; benzaldehit ise hidramit verir.

Potasyum hidroksit bütün aldehitlere tesir eder: formaldehit, yoğunlaşarak glikolik aldehit, sonra da oz'ar (formoz) haline geçer. R radikali bağlayıcı karbonda hidrojen taşımıyorsa, meşhur Cannızzaro reaksiyonu görülür: 2C«H" —CHO+KOH -* C«Hs— COs K+CoH-—CH2OH. Bu halde, potasyum siyanür, iki molekülü benzoin olarak yoğunlaş-tırır.

R radikali bağlayıcı karbon üzerinde hidrojen taşıyorsa, potasyum hidroksit, tahminlere göre birbirini takip eden aldolizasyonlar sebebiyle, hızlı bir reçineleşmeğe yol açar. Bu yüzden hiç bir aldehit bazik bir ortamda bulunamaz.

Aldehitler grubunun ilk temsilcileri, derişik sülfürik asit tesiriyle belirli veya belirsiz tersinir polimerler meydana getirir; etanal'e belirli polimerler olan paraldehit ve metaldehit, metanal'e de, belirsiz bir polimer olan polioksimetilen tekabül eder. Halkalı aromatik aldehitler polimerleşmez.