ALKALİ i. (ar. alkilyi, soda'dan fr. alcali). Kim. Alkali metallerin (lityum, sodyum, potasyum, rubidyum, sezyum) hidroksitleriyle amonyum hidroksit'e verilen grup adı. Bk. ANSİKL.

— Kim. Esk. Havalandırılmış alkaliler, hava asitinin (karbon dioksit) alkalilere tesiriyle meydana gelen alkali karbonatlardır. (Bunlara, yakıcı olmadıklarından, yumuşak alkali; asitler tesiriyle köpürdükleri için köpürücü alkali de denirdi.) || Hayvani alkali, hayvanı maddelerin bozunmasından doğan amonyak. || Madenî alkali, deniz alkalisi, deniz tuzu ve sodyum klorür, madenler konusunda çok yaygm olduğu için sodaya verilen ad. || Nebatî alkali, bitkilerde çok miktarda rastlandığı için potasyuma verilen ad. (Bu ad bazen alkaloitlere de verilir.) || Sabit alkaliler, uçucu alkalilere karşıt olarak sodyum ve potasyum hidroksitlerin adı. || Uçucu alkali, uçuculuğu dolayısıyle amonyak çözeltisine verilen ad. || Yakıcı alkaliler, tahriş edici özellikleri dolayısıyle, karbonatlara değil, yalnız hikroksitlere verilen ad. Alkali ölçümü: bir alkali çözeltisinin tayinine, yani bu çözeltinin bir litresinde bulunan hakikî baz miktarının bulunmasına yarayan usul. (Eşanl. ALKALİMETRÎ.) Bk. ANSİKL.

— ANSİKL. Kim. Bugün alkali adı verilen maddeler, alkali metallerin, özellikle sodyum ve potasyumun oksit ve hidroksitleriyle amonyaktır. (Alkali toprak metallerin [kalsiyum, stronsiyum, baryum) oksit ve hidroksitleri alkali topraklar olarak tanınır). Alkaliler, sudaki yüksek çözünürlükleri ve ayrıca sülfat ve karbonatlarının kolayca çözünmeleri ile belli karakterler gösterir; alkali topraklar, alkaliler kadar olmamakla beraber, suda çözünür; fakat sülfat ve karbonatları çözünmez veya pek az çözünürler. Kimya bakımından yakıcı alkaliler kuvvetli bazlardır; renkli reaktiflere tesir eder, asitlerle alkali tuzlar verir ve elektrolize tabi tutulabilirler. Bunları metal oksitlerine ilk benzeten Lavoisier olmuştur; bu hipotez, adı geçen maddeleri elektrik akımı tesiriyle bozundurabilen Davy tarafından doğrulanmıştır.

Bİr alkali çözeltisinin tayini için, bu çözeltinin belli bir hacmine renkli bir reaktif ve reaktifin renk değiştirme anına kadar ayarlı bir asit (meselâ sülfürik asit) çözeltisi katılır; kullanılan asit çözeltisi hacminden de nötralleştirilen baz miktarı hesaplanır.

— Patol. Amonyakla sodyum veya potasyum hidroksitlerin veya sönmemiş kirecin ağızdan alınması, ağız ve farenks mukozalarının ağır bir şekilde zedelenmesine ve hattâ midenin delinmesine yol açabilir. Bu zehirlenmeye karşı alınabilecek tedbirler şunlardır: Asitli içkiler, sirke, limon suyu, buz, morfin, su buharı teneffüsü ye lüzumunda trakeotomi. Yakıcı alkalilerin deri ükerindeki tesiri yanıklar gibi tedavi edilir.