ALKALOİT i. (fr. alcaloide). Kim. Bitkisel menşeli olan ve molekülünde tuz verebilecek en az bir azot atomu bulunan azotiu maddelere verilen grup adı.

— ANSİKL. Alkaloitler, bitkide nadiren serbest halde bulunur; genellikle organik asitlerin tuzları şeklinde rastlanır. Çıkarılmaları şartlara göre değişir. Bitkisel dokular iyice ezildikten sonra, seyreltik klorhidrik asitle muamele edilen alkaloit suda çözünür hale getirilir ve bu sulu çözelti, süzüldükten sonra alkalilendirilir. Alkaloit uçucu değilse genellikle döker ve eter veya kloroformda toplandırılır. Uçucu ise su buharında sürüklenir. Aynı bitkide birkaç alkaloit varsa fraksyonlu billûrlaştırma veya kromatografi ile sağlanabilir; fakat bu işlem, çok defa büyük bir dikkat ve titizlik ister.

• özellikleri: Oksijenli olmayan alkaloitler genellikle uçucudur ve su buharıyle sürüklenebilir. Oksijenli alkaloitler çok defa uçucu değildir; fakat bu konuda kesin bir şey söylenemez. Sudaki çözünürlük çok değişik olmakla beraber, tuzlar genelUkle yüksek bir çözünürlük göstermektedir. Tabiî alkaloitlerin çoğu polarizasyona uğramış ışığa tesir eder. Hepsinin şiddetli bir fizyolojik etkisi vardır (ilâç olarak ve toksik olarak).

Bazı alkaloitler, çeşitli metal tuzlarının etkisiyle çökmeleri, flüorışınları veya az yahut çok spesifik renkli tepkiler vermeleri dolayısıyle kolayca teşhis edilebilirler. Bunların hepsinde rastlanan tek kimyasal özellik, tuz verebilen azottur; bununla beraber, alkaloitler kimyasal gruplar veya bitkisel gruplar şeklinde sınıflandırılabilir.

Yalnız çift çeneklilerde alkaloitler (atropin, kafein, konisin, kinin, sinkonin, papaverin. morfin, kodein, striknin, brusin v.b.) bulunabilir. Tabiî alkaloitlerin hemen hepsi sentetik olarak elde edilebilmiştir.