COĞRAFYA

Fizikî coğrafya

YÜZEY ŞEKİLLEKİ VE YAPI. Almanya üç büyük tabiî bölge üzerinde uzanır: güneyde Alpler ve çevresi; ortada «Orta Almanya» denilen çok çeşitli memleketler topluluğu; kuzeyde tekdüze büyük bir ova.

• Alpler ve çevresi. Almanya, güney kenarında, Avusturya sınırı boyunca, Bodensee'den (Konstanz gölü) Salzach vadisine kadar Alp dağlarının kenar şeridi üzerinde uzanır. Burada doruklar 3 000 m.ye varmaz (Zugspitze: 2 968 m). Doğu-Batı doğrultusunda uzanan dağ sıracıkları kısmen heybetli piramitler gibi yükselen kireç taşlarıyle, kısmen de Avusturya'dan gelen çayların (Lech, işar, inn, Alz, Salzach) vâdileriyle meydana gelmiştir. Alplerin eteğindeki Bavyera yaylası, yukarı çığırı Almanya'da bulunan Tuna vadisine doğru gittikçe alçalan tekdüze ve soğuk bir memlekettir.

• Orta Almanya. Batıda Ren vadisi ve doğuda Bohemya kütlesi arasında yer alır. Burası birçok küçük bölümlere ayrılmış çok çeşitli bir bölgedir: Ren ırmağı, önce Kara Orman "eteğinde sevimli ve geniş bir vadide akar; sonra Mainz'in aşağısında, kısmen ormanla kaplı sert bir bölge olan şistli Ren kütlesi arasında dar boğazlarda gömülür. Ren'in sağdan aldığı kollardan Main ve Neckar çayları, tortul yereylerden oluşmuş bir havzanın (Schwab ve Frankonya havzası) suyunu boşaltırlar ve burada ormanlık yaylalar meydana getiren sert kireç tabakaları, altı oyulmuş dik kenarlarla sınırlanırlar. Sözü geçen bu dik kenarlar (Schwab Jura'sı Rauhe Alb v.b.) kuzeybatıya dönüktür ve zeminleri killi çukurlar üzerinde yükselir. Weser ırmağının yukarı havzası, Thüringen tortul havzası ile Ren bölgesinden kuzey Almanya'ya uzanan ovaların arasında yer alan volkanik (Vogelsberg, Ren) veya billûrlu (Harz, Thüringer Wald) kütlelerle engebelidir. Birinci zamanda (hersinyen dağlar) kıvrılmaya uğramış olan bu geniş bölgenin mozaik gibi çok parçalı görünüşü, İkinci ve üçüncü zaman parçalanmalarının sonucudur. Toprakların çok çeşitliliği, küçük bölge parçalarının birbirini tamamlayıcı özelliği, ulaşım bakımından önemli engellerin bulunmayışı, bu sahanın alman medeniyetine beşik olmasını sağlamıştır.

• Kuzey ovası. Hollanda'dan başlayarak Ural dağlarına kadar uzanan Büyük Avrupa ovasının bir kısmıdır. Bu ova Dördüncü zaman buzulları tarafından taşınmış eski moren tortullarından ve onların önüne serilmiş kumlardan meydana gelmiştir. Irmaklar (Weser, Elbe, Oder) nemli geniş ovalarda yavaş akar; eriyen buzul sularının akmış olduğu büyük yatakların yerlerinde şimdi birçok bataklık veya göllerle kaplı kesimler vardır. Kıyılarda bulunan buzların erimesiyle deniz seviyesinin yükselmesi, geniş ve derin haliçlerin oluşumuna sebep olmuştur. Killi maddelerin çökelmesinden bataklıklar meydana gelmiş, bunlar Hollanda'daki polderlere ;Almanya'da Marchen) benzeyen bahçelikler halinde düzenlenmiştir. En fakir kumluk alanlar, ovanın orta kesiminde uzun bir şerit halinde uzanır: Lüneburg Heide'leri ve Brandenburg «kumluk»ları gibi. Yüzey şekillerinin silik oluşu ve akarsuların dikine kesişmesi, akarsu ulaşımını kolaylaştırmıştır.



iktisadi coğrafya

Modern anlamıyle Almanya'da iktisadî gelişme İngiltere ve Fransa'ya göre daha geç başladı, ancak siyasî birliğin kurulmasıyle hız kazandığı gibi bu birliğin gerçekleşmesine de yardım etti. Bu gelişmede tarihî şartlarının da kuvvetli etkisi görüldü. Meselâ savaşçı eğilimler eski Prusya toprakları üzerinde özellikle Ruhr kesiminde silâhlanma sanayiinin (Krupp) kurulmasına yol açtı. Alman sanayii 1945'e kadar askerî yayılma politikasına sıkı sıkıya bağlıydı. Bu bağlar, demir ve çelik, kimya, makina. presizyon araçları, optik ve elektrik sanayileri gibi bazı temel sanayi dallarının gelişmesine yardım etti. Bundan başka, 1871'de Fransa'nın ödediği harp tazminatı devletin büyük teşebbüslere girişmesini sağladı (demiryolları ve kanallar inşası, akarsuların ıslahı). Mükemmel bir" ulaştırma ağının meydana gelmesi, XIX. yy. sonunda Güney Almanya'nın ve Berlin'in sanayileşmesine yardım etti. Ayrıca, daha önceden tedbirlerini almış olan ve önemli sömürge imparatorlukları kuran Fransa ve ingiltere gibi rakiplerle çarpışmak mecburiyeti, Almanya'nın iktisadî gelişmesine tesir etti. XIX. Yüzyıl sonlarında kütle halinde ihracat yapmağa başladıkları zaman karşılaştıkları çetin rekabet, alman sanayicilerini sağlam bir teşkilât kurmağa yöneltti.

Alman iktisadı erkenden birtakım merkezler etrafında toplandı: sırasında dumping metodunu uygulayan birçok karlel'in ve elemanları birbirine kuvvetle bağlanmış konzern'in (ağır maden ye makine sanayii elektrik ve kimya sanayii) kurulması, bu teşkilâtlanma ihtiyacından doğmuştur.

Pangermanizmin desteklenmesinde faal bir rol oynayan bu merkezî sanayi teşkilâtı, Birinci Dünya savasından bir dereceye kadar sorumlu olduğu halde, Almanya'nın yenilmesiyle gücünü kaybetmedi. Müttefiklere ödenecek tazminat meselesi, bu sanayiin yeniden canlanmasına yaradı; enflasyon yüzünden Mark'm değeri büyük ölçüde düşünce, borçların ödenmesine de imkân kalmadı (Aksi halde, orta tabaka büsbütün iflâs ederdi). Dünya buhranı sırasında ciddî sarsıntılara uğrayan bu teşkilât, malî bakımdan desteklediği nasyonal-sosyalist rejim zamanında yemden canlandı. Savaş iktisadı, az veya çok bağımlı memleketlere yöneltilen cebrî ihracat, farkı devlet tarafından ödenen dumping işlemleri, bu sanayide geniş pazarlar açtı. Kitle halinde yapılan devlet yardımları, sonra işgal edilen memleketlerin yağma edilmesi, işçi toplanması ve esir kamplarındaki tutukluların çalıştırılması da büyük şirketlere kudretlerini geniş ölçüde arttırmak için savaştan faydalanma imkânını sağladı. Buna kargılık ağır tesisler meskenlerden daha dayanıklı olduğu için haya hücumlarından da nispeten az zarar gördüler. Bu hücumlar üretimden çok ulaşımı bozdu. Üretim kapasitesi (Oder-Keisse çizgisinin doğusunda kalan ve Polonya-Sovyet kontrolü altına girmiş bulunan tesislerinin üretimi hesaba katılmasa bile) 1945'te, 1938'deki seviyesine göre hâlâ yüzde 20-25 fazlaydı.

İkinci Dünya savaşının çıkmasında birçok büyük alman sanayicisinin sorumluluğu Potsdam'da alman kararlara ve Nürnberg mahkemesinde verilen hükümlere (bu arada Krupp'un mahkûm olması) esas teşkil etti. Bu konuda birtakım tedbirler alındı. Sanayide «merkeziyetçiliğin kaldırılması», çeşitli konzem'lerin bölünmesine ve alman iktisadına hâkim olan üç büyük bankanın dağılmasına yol açtı.

Savaş sanayiini besleyebilecek sanayi kollarının (fabrika makineleri, mekanik inşaat, gemi yapımı) sınırlandırılması;

Savaş sanayiinin (sentetik yakıtlar, patlayıcı maddeler, silâh, uçak v.b. sanayii) yasaklanması.

Yasaklanmış sanayi dallarına ait fabrikalar ile sınırlandırılmış sanayi dallarına ait tesislerin fazlası, harp tazminatı olarak sökülecek ve Müttefiklere bırakılacaktı.

Sovyetler birliği kendi işgal bölgesinde bu hükümleri bütünüyle uyguladığı halde, önce Amerikalılar sonra İngilizler, fabrika sökme işlemini frenlediler; buna sebep, Amerikalıların alman iktisadına önemli yatırımlar yapmış olmaları, İngilizlerin ise kendi bölgelerini iktisadî bakımdan idarede güçlüklerle karşılaşmalarıydı. Ruhr'u işgal ederi İngilizler, bu bölgenin ihtiyaçlarının hemen de yarısını karşılamak zorunda kalıyorlardı, bu durum karşısında, kendi bölgelerini amerikan bölgesiyle birleştirdiler. Bu «çift bölge» ye çok geçmeden fransız işgal bölgesi de katıldı; bu sonuncu bölge zaten fazla sanayileşmiş olmadığı için fabrikaların sökülmesi pek söz konusu olmamıştı. Müttefikler arasında ortaya çıkan geçimsizlikler, Batılılar tarafından Federal Almanya cumhuriyetinin kurulmasına imkân verdi.

Doğuda sanayi tesislerinin çoğu millîleştirilerek yerine göre ya harp tazminatı karşılığı Sovyetlere veya önce mahallî idarelere, sonra da Demokratik cumhuriyete bırakıldı. Fabrika sökmekten ancak çok daha sonraları vaz geçildi; yerine bırakılan fabrikalar zaten sovyet malı sayılıyordu. Bu durum yüzünden Almanya'nın iki bölümü arasında iktisat bakımından farklı gelişmeler oldu.