ALTINORDU DEVLETİ (Altınorda devleti de denir), Doğu Avrupa'da Aşağı İdil (Volga) boyunda kurulmuş Türk-Moğol devleti (1241-1502). Bu devlet, Cengiz Hanın başlattığı seferler sonucu kuruldu. Ügeday (1227-1241) zamanında batıya yapılacak büyük seferin kumandası Cuci'nin oğlu Batu'ya verildi. Batu, İdil Bulgarlarını yendi, Rus yurdu ile Kıpçak bozkırlarını (Kumanların ili) aldı, 1241'de Macaristan ve Balkanların bir kısmına da girdi, ügeday'ın ölümü üzerine, kendisine ait geniş ülkeleri yönetmek için Aşağı İdil'i merkez seçti ve kurulan Saray şehri başkent oldu.

Cengiz Han, ölümünden (1227) önce irtiş ırmağı ile Balkaş gölünün batısındaki yerleri büyük oğlu Cuci'ye verdiğinden, Batu tarafından alınan yerlere «Cuci ulusu» adı verildi. Bu ulus, az sonra ikiye bölünerek Balkaş ve Aral gölleri arası ve İrtiş'in güneyi, Batu'nun büyük kardeşi Orda'ya verildi ve «Akordu» adını aldı. Batu Hana ait olan yer ler ise, «Cuci ulusu» veya «Gökordu», az sonra da «Altınordu» (Altınorda) adını aldı. Hukukî bakımdan Karakurum'daki Kağana bağlı olmakla beraber, içişlerinde serbest olan Batu Han, Sayın Han diye anılmıştır. Zamanında Kıpçak bozkırları, Orta ve Aşağı İdil, İrtiş'ten idil ırmağına kadar Aral gölü dolayları, Harizm ve Azerbaycan'a kadar bütün Kafkasları, rus knezlikleri, Lehistan ile Litvanya'yı da alarak Altınordu devletinin sınırlarını genişletti.

Batu Hanın ölümünden sonra yerine Berke Han geçti (1257-1266). Bağımsızlığını ilân eden (1257) Galiçya kratını yendi; Mısır sultanı Baybars ile anlaşarak, Cuci ulusunun menfaatlerini tehdit eden Hülâgu üzerine yürüdü ve onu mağlup etti. İlhanlı hakanı Abaka üzerine yaptığı seferde öldü.

Mengü Timur (1266-1280) devrinde devlet bağımsız sayılabilir, ilk defa para bastıran bu hakandır. Cuci'nin torunlarından Nogay, Batı Kıpçak alanında nüfuz kazanmış Tuda Mengü Han zamanında (1280-1287) bağımsız bir hale geldi.

Özbek Han (1313-1341) Azerbaycan'ı zaptetti ve rus prensliklerinden alınan vergi sisteminde değişiklik yaptı. Özbek ve Canibek (1342-1357) devrinde devlet çok kuvvenlendı. Berdibek Hanın (1357-1359) ölümünden sonra ise karışıklıklar başladı. 1360-1380 Yılları arasında 14 han tahta çıktı; Litvanya kal-kındı, Podolya egemenliğini kazandı; Desti Kıpçak batısında tatar beylikleri ortaya çıktı. Mamay Mirza, bazı prenslerin ayaklanması üzerine, İdil'in batısında Özbek Hanın oğullarından Abdullah'ı tahta çıkararak 1-dil ve özü (Dinyeper) arasını egemenliği altına aldı. Böylece, Altınordu ikiye ayrıldı. Litvanya Büyük dukalığı, özü'nün doğusuna kadar olan yerleri aldı; Dimitri Donskoy idaresindeki rus ordusu Mamay Mirza'yı yendi (1380). Az sonra, Aksak Timur'un yardımıyle Toktamış Han, Altınordu birliğini yeniden kurdu. Fakat, Aksak Timur'un 1391 ve 1395'te Toktamış üzerine yaptığı seferler devleti sarstı; Saray şehri yıkıldı; ileri gelen aileler öldürüldü. Timur'un tahta geçirdiği Timur Kutluk zamanında Toktamış, yeniden Saray şehrine girdiyse de (1398) yenilerek Litvanya'ya sığınmak zorunda kaldı. Karı§ıkhk devresinden sonra, nütuz kazanan Bdike Mirza, Timur Kutluk'un ölümünden yönetimi eline alarak 1419'a kadar devleti idare etti. 1419'da Uluğ Muhammed adına basılmış sikkeden, bu hakanın başa geçtiği anlaşılmaktadır. 1424't e Akordu hükümdarlarından, Urus Hanın torunlarından Burak (Barak), Maveraünnehir hâkimi Uluğ Beyin yardımıyle, Muhammed Hanı Saray'dan sürdü ve tahta geçti. Uluğ Bey ile arası açılınca, Muhammed tahtı tekrar ele geçirdi (1427). Son günlerinde Edıke Mirza'nın oğlu, Gıyaseddın ve Küçük Muhammed Han ile mücadele ederek Kırım'a çekildi. 1428'den beri Gıyaseddin'in oğlu Hacı Giray, Kırım'da bir hanlık kurmuştu. Bu yüzden, Muhammed Han da Kazan hanlığını kurdu (1437-1552). 1429'dan sonra durumunu sağlamlaştıran Küçük Muhammed Han 1445'e kadar Altınordu hanı oldu. Onun yerine geçen Seyid Ahmed Han (1445-1481) Kırım hanlığı ve Moskova knezliği ile mücadele etti. Bu arada Moskova knezi ile Hacı Giray anlaştı. Daha sonra Moskova knezliği, İvan III ve Hacı Giray'ın ardası Mengli Giray anlaştılar. Buna karşılık, Seyid Ahmed, Lehistan-Litvanya ile neticesiz bir anlaşma yaptı. 1475'te Gedik Ahmed Pasa idaresindeki türk donanması Kefe'yi alarak Kırım'ın büyük bir kısmını zaptetti: Mengli Giray, Osmanlılara bağlı olarak yerinde bırakıldı. 1476'da Saray'ı almak istedi, başaramadı. Osmanlı toplarını gören Seyid Ahmed de geri çekildi ve Osmanlılarla dost geçinmek istedi. Leh kralı Kazimir IV ile anlaşarak Moskova üzerine yürüdü (1480). Kırımlıların Lehistan üzerine yürümeleriyle beklenen yardım gelmeyince Seyid Ahmed çekildi, kaçan Rusları da takip etmedi. Bu, rus beyliğinin bağımsızlığının başlangıcı sayılabilir. Seyid Ahmed'in öldürülmesiyle (1481) Ruslar, Altınordu hâkimiyetinden tamamen çıktılar. Bu hakandan sonra devlette karışıklıklar bas gösterdi, taht kavgaları birbirini takip etti. Beş bölgede, Kırım, Sibir, Astrahan ve Nogay hanlıkları kuruldu. Büyük bir devlet olarak iki yüz elli yıldan fazla yaşayan Altınordu hanlığının rus tarihinde ve Rus Devlet teşkilâtında tesiri büyüktür. Rus Devlet teşkilâtında para ve vergi sistemlerinde ve ordu kuruluşlarında Altınordu teşkilâtının tesirleri açık olarak görülür. Yine rus diline, bu devrede birçok türkçe kelime girmiştir. Bir bakıma Rus devleti, Altınordu hanlığının maddî ve manevî birçok medenî unsuruna vâris olmuştur. Bugün Altınordu hanlığının, hanlık devresine ait kültür merkezleri tamamen yok olduğu için elde önemli kalıntılar yoktur. Batu Hanın kurmuş olduğu Batu sarayı (Eski saray), Berke Hanın kurmuş olduğu Berke sarayı (Yeni saray) ve sonradan kurulan Saraycık ile Astrahan (Hacı Tarhan) şehirleri, Timur, rus istilası ve Mengli Giray'ın tahribatıyle tarihten silinmiştir.

XII-XIX. yüzyıllarda siyaset, iktisat ve hattâ kültür bakımından Doğu Avrupa'nın en büyük devleti olan Altınordu'nun «Orduyu Muazzam», «Büyük ordu» (rusçada Bolsaya Orda) ve Islâm-Arap kaynaklarında ise «Kıpçak hanlığı» adlarıyla de anılmaktadır. Hanlığın, birçok ticaret merkezlerine sahip oluşu Altınordu hanlığına zengin bir ticaret ülkesi havasını da vermekteydi. Meselâ Kırım vilâyetinde Kefe, Kerç ve Suğdak limanları deniz yoluyle yapılan ithalât ve ihracatın merkezleri durumundaydı. Bulgar ve Kazan şehirleri kürk ticareti ye buğday ambarı olmak bakımından önemli merkezlerdi. İbni Battuta'nın anlattığına göre Saray şehri, Özbek Han zamanında yüz bin nüfuslu bir kültür ve sanayi şehriydi. Saraycık ve Astrahan ise Asya'dan gelen ticaret kervanlarının uğradığı ve alışveriş yapılan ticaret merkezleriydi.

Altınordu hanlığında, Berke Han zamanında başlayan, Özbek Han zamanında kuvvetlenen Müslümanlık dolayısıyle Sadeddin Tef-tazanî ve Kutbeddin Razı gibi din bilginleri Saray şehrinde oturdular. Bu şehirde kurulan Ortodoks patrikliği dinî bir müsamahanın bulunduğunu gösterir.

Altınordu hanları: — Cuci Han (1223-1227), Cengiz Han m büyük oğlu ve Cuci ulusunun kurucusu. — Batu Han (Sayın Han) [1237-1256], Altınordu hanlığının asıl kurucusu ve Cuci Hanın ikinci oğlu. — Sertak Han (1256-1257), Batu Hanın oğlu. — Ulakçı Han (1257), Batu Hanın diğer oğlu. — Berke Han (1257-1267), Cuci Hanın küçük oğlu, Batu Hanın kardeşi. İlk müslüman Altınordu hanı. — Mengü-Timur Han (1267-1280), Batu Hanın torunu ve Togan'ın oğlu. —Tuda-Mengü Han (1280-1287), Batu Hanın torunu ve Togan'ın oğlu. — Tula-Buka Han (1287-1291). Tuda-Mengü Han ve Mengü-Timur Hanın yeğeni. —Tohta (Tohtu) Han [1291-1313], Mengü-Timur Hanın oğlu. — Özbek Han (1313-1340), Tohta Hanın yeğeni. Hem kendisi müslüman olmuş, hem de bütün Cuci ulusunun müslüman olmasını sağlamıştır. — Canı-Bek Han (1340-1357), Özbek Hanın oğlu. — Berdi-Bek Han (1357-1360), Canı-Bek Hanın oğlu. Bu han ile birlikte Sayın Han sülâlesi sona erdi. Fetret devri hanları (1360-1369): —Hızır Han (1360-1361), Şiban Han soyundan. — Timur Hoca (1361 yılı içinde). — Bazarcı Han (1361 yılı içinde). — Murid Han (1360-1363). — Ordu-Melik Han (1360-1362). — Abdullah Han (1362-1366). — Keldi-Bek (1362-1364). — Pulat Hoca (1362-1364). — Aziz Han (1362-1367). Novay Han (1365 -1369).

Bu devre hanlarının hiç birisi, listeden anlaşılacağı üzere Deşti Kıpçak'ta hâkimiyet kuramadılar ve her birisi çok kısa aralarla bulundukları bölgede hüküm sürmeğe çalıştılar. Bunlardan başkaları da hanlığını ilân etti. Bu karışık devre hanlarının soyları dahi belli değildir: — Urus Han (1369-1379), Togay Timur soyundan olan bu han fetrete son vererek Deşti Kıpçak'ta hâkimiyeti kuran ilk handır. — Toktamış Han (1379-13%), Urus Hanın-yeğeni. — Timur Kutluk Han (1396-1400), Toktamış Hanın amcazadesi. — Şadi-Bek Han (1400-1410), Timur Kutluk Hanın amcazadesi. — Polat Han (1407-1410), Timur Kutluk Hanın oğlu. — Timur Han (İ410-1412), Timur Kutluk Hanın oğlu. — Celâleddin Han (1412-1414), Toktamış Hanın büyük oğlu. — Kebek Han (1414-1415), Toktamış Hanın diğer oğlu. — Cebbar-Berdi Han (1415-1417), Toktamış Hanın diğer oğlu. — Kadir-Ber-di Han (1417-1419), Toktamışın diğer bir oğlu. — Uluğ Muhammed Han (1419-1422), tçkili Hasan oğlu. — Gıyaseddin Han (1422-1424), Şadi-Bek Hanın oğlu. — Küçük Muhammed Han (1424-1425), [I. defa.] Timur Hanın oğlu. — Barak Han (1425-1427), Urus Hanın torunu. — Küçük Muhammed Han (1427-1440), [II. defa.] — Seyid Ahmed Han (1440-1465), Toktamış Hanın torunu ve Cebbar-Berdi Hanın oğlu. — Ahmed Han (1465-1481), Küçük Muhammed Hanın oğlu. —Şeyh Ahmed Han (1481 -1502), Ahmed Hanın oğlu.