Arap ilmi



Araplar, Ortaçağda, ilim tarihinde başlıca rolü oynadılar. Avrupa medeniyetinin henüz eskiçağ ilmini sindirmeğe ve sürdürmeğe yetersiz olduğu bir çağda, onu unutulmaktan kurtaran, yayan ve verimlendiren Araplardır. VIII. yy. dan XII. yy. a kadar arap ilmi gerçekten yunan ilminin mirasçısı oldu. Batı ilminin daha sonraki ilerleyişi, arap ilminin, Bağdat ve Kurtuba'daki ünlü üniversiteler aracılığıyle Yunan'in büyük ilmî eserlerini Batıya geçirmesi sayesindedir. Araplar, egemenlikleri altına aldıkları ülkelerde, eskiçağın ilmî eserlerini keşfederek bunları incelemek merakına düştüler. Bu konuda, El-Mansur (762'de Bağdat'ın kurucusu) ve El-Me'mûn başta olmak üzere, halifeler tarafından teşvik gördüler. Yalnız Arkhimedes'-ın, Eukleides'in, Ptolemaios'un, Heron'un, Galinus'un eserlerini Arapçaya tercüme etmekle kalmadılar, Hintlilerin astronomi ve matematik metinlerini de çevirdiler («Arap rakamları» adı verilen rakamların ve sıfırın 83O'da, sinüs ve kosinüs'ün de daha sonra arap ilmine nakledilmesi). Bundan sonra orijinal eser veren zekâlar geldi: cebirin temellerini koyan El-Hârizmı (820'ye doğr.) ve Ömer Hayyam (ÖL 1124), geometriyle uğraşmış olan tbn Sînâ (980,1437) ve Ebülvefâ (940-997). El-Hârrzmî ayrıca sinüs ve kosinüs cetvellerini düzenledi; Ebülvefâ bunlara öteki trigonometrik çizgileri ekledi ve bunları küre trigonometrisine uyguladı.

Trigonometrinin gelişmesi astronominin de büyük bir hızla gelişmesini sağladı. Bağdat'ta ve Şam'da rasathaneler kuruldu. El-Bettânî (858-929) bu rasathanelerde gece gündüz e-şitliğinin bahar devinmelerini inceledi; Ebülvefâ orada yaptığı gözlemlerle ayın değişimini keşfetti. El-Sûfî (903-986) bir yıldızlar katalogu düzenledi (946). Güneşe, aya, gezegenlere ait cetveller önce 10O7'de tbn Yûnus (979-1009), sonra tbnuzzerkale (1029-1087) tarafından yayımlandı. Haritacılık, büyük coğrafyacı El-tdrîsî (1100-1166), statik (terazinin kullanılması), Bırûnı (973-1048) ve El-Hâzinî (XII. yy.), optik, yansıma ve kırılma üzerine deneyler yapan El-Hâzin (965-1039), akustik, El-Kindi (800'e doğr.-873) ve tbn Sînâ tarafından parlak bir şekilde temsil edildi.

Simya'nın başlangıçlarında Câbir bin Hay-yân (721-776) vardır; gelişmesine de ünlü hekim El-Râzî (yaklaşık olarak «5,0-923) ve tbn Sına hizmet ettiler. Arap hekimliğinin deneyciliğe yöneldiğini söylerken, arap düşüncesinin son zamanlarını temsil edenlerin de iki hekim olduğunu ayrıca belirtelim: tbn Rüşd (1126-1198) ve tbn Meymûn {1135-1204). Nihayet botanikçi ve ziraatçı İbn Vahsiye'yi de (X. yy.) anmak gerekir.