ARKAİZM i. (yun. arkhaios, eski'den fr. arehaisme). Kullanıldığı çağdan daha eski bir çağa ait bir biçim, bir yapı, bir kelime v.b. nin ayırıcı özelliği. Yeni. Aşırılık. Bu özelliği taşıyan kelime, yapı. !' Geçerliğini kaybetmiş, başka bir çağa mahsus şeylerin niteliği.

— ANSİKL. Arkaizm kelimesinin tam anlamı «Eskileri takîü»tir. Dilde «.arkaizm» terimi, kullanıldığı çağdan daha eski bir çağa ait bir biçim veya sentaksın özelliğini belirtir. Genel olarak güzel sanatlardan söz ederken, arkaizm eski sanatçıların tarzlarını taklit anlamına gelir. Aynı zamanda neolojizrnleri de eîc almadan arkaizmler değerlendirilemez. Arkaizmler gibi neolojizmler de günün okurunu şaşırtır. Neolojizmler, az çok geçici bir modaya uyularak eski bir kelimeyle birlikte kullanılan yeni kelimeler olabileceği gibi, yeni bir nesne veya bir kavramı belirtmek ihtiyacından da doğabilir.

Meselâ arkaizm karşılığında kullanılan, yeni bir terim olan aşırılık böyle bir kelimedir ve Eski Türkçe aşnu «'önce, evvel» sözünden ahnmıştır.

Edebiyatta iki türlü arkaizm ayırt edilir: bir kısmı, özellikle edebî metinlerde, gelenek yoluyîe muhafaza edilir.

Başka bazı arkaizmler özel karakterdedir, bunlara tarih incelemelerinde veya romanlarda rastlanır.

Arkaizmi sistemli olarak kullanan yazarlar, katta edebî okullar da vardır.

Dilbilgisi bakımından kelime, biçim ve sentaks arkaizmleri ayırt edilir.

Burada şunu belirtmemiz gerekir: mantıken arkaizmin tam karşıtı olan neolojizm, okur özerinde aynı etkiyi uyandırır. Gerek kendi dilini kendi yaratan şairin, gerek işlenmiş bir dük yazan nesircinin yazılarında ölmüş veya reni doğmuş bir kelime aynı şaşırtıcı izlenimi uyandırır. Bir dilin söz hazinesi her dönemde bir miktar kelime kaybeder, öte yandan, çağlar boyunca artan oranda yeni kelimelerle ve zaman zaman da yeniden kullanılmağa başlayan eski kelimelerle zenginler.

Meselâ budun «millet», us «akıl» kelimelerini bugün yeniden canlandırıp kullanmak, kelime arkaizmi, hava kelimesini heva, müdür kelimesini müdir şekillerinde aslî telaffuzlara uygun olarak söylemek ve yazmak biçim ve imlâ arkaizmi, ne idüğü (belirsiz), böyle olsun için gibi kullanışlar sentaks, ya->uz ve yaman kelimelerini aslî mânâlarına uygun (kötü) olarak kullanmak semantik (anlam) arkaizmi olur.