Azerbaycan'ın bölünüp işgale uğramasının ardından geçen uzun yıllar boyunca Kuzey Azerbaycan'da bağımsızlık mücadelesi aralıksız yürütülmüştür. Bu mücadele sürecinde ermeni çetelerinin saldırıları önemli engel oluşturmuştur. Ermeni çetelerinin saldırılarına karşı koymak amacıyla Ahmet Ağaoğlu tarafından kurulan Difai Teşkilatı bu yönde önemli işler başarmış aynı zamanda Azerbaycan Türklerinin şuurunu güçlendirmiştir. Rusya'da yaşanan 1905 ihtilali, Türklerin bağımsız devletlerin! Kurma yolundaki ortak çalışmalarına imkân sağlamıştır. Bu yıllarda Azerbaycan Türklerinden Ali Merdan Topçubaşı ile Hasan Bey Zerdabi 1906'da Naşir-i Şerif Cemiyetinin kurulmasında rol oynamışlar. Kuzey Azerbaycan'da bağımsızlık mücadelesinin geniş halk kitleleri arasında benimsenmesini Sağlayan teşkilat ise Müsavat'dır. Çar rejiminin baskılarından kaçan Azerbaycanlı aydınların çeşitli ülkelere sığınmalarının ardından ülkede kalan aydınlardan Mehmet Ali Resuloğlu, Taki Nağıoğlu ve Abbas Bey Kazırnzade 1911 yılında Müsavat Partisi'ni kurdular. (Bu dönemde M.Emin Resulzade'de vatanım terk etmek zorunda kalan aydınlardan biri olarak İstanbul'dadır.) Müsavat kısa sürede Rusya esiri diğer Türk ellerinde bağımsızlık amacıyla kurulan teşkilatlar ile güçlü ilişkiler kurdu. Müsavat Türkiye'de de ittihat Terakkiciler ile yakın ilişki içindeydi. Kuruluşunda İslami karakter taşıyan Müsavat, Nesip Bey Yusufbeyli'nin önderliğindeki Türk Âdemi Merkeziyet Partisi'nin katılımı ile tamamen Türkçü bir yapıya dönüşmüştür. Müsavat Partisi'nin 1917'de yapılan Kurultayında Genel Başkanlığa Mehmet Emin Resulzade seçilmiştir.1905–1917 yılları Rusya'da tam anlamda kaos dönemidir. Çar ülkede kontrolü sağlayamamış, isyanlar ve grevler karşısında Duma'yı fesh etmiştir. Rusya esiri Türkler Çar'ın tahttan indirilmesinin ardından Mart 1917'de Dağıstanlı Ahmet Salihov'un başkanlığında Rusya Müslümanları Geçici Merkez Bürosu adıyla siyasi bir kuruluş oluş-turdular. Bu büro Rusyadaki bütün Müslümanların temsil edileceği bir kongrenin hazırlığım yaptı. Söz konuşu kongrede Azerbaycan temsilsi olarak Ali Merdan Topçubaşı yer almıştır. Siyasi Büro'nun Mayıs 1917'de gerçekleştirdiği Rusya Müslümanları Kongresi'nde ise Azerbaycan'ı temsilen Mehmet Emin Resulzade katılmıştır. Resulzade, Kongre'de ileri sürülen diğer bir görüş karşısında Federal Devletler Kurulmasın savunmuş, uzun tartışmalardan sonra bu görüş Kongre'de kabul edilmiştir. Rusya Müslümanları Kongresi, Bolşevik ihtilalinden önce Rusya'da yaşayan Müslümanların başardıkları en önemli siyasi aktivite olmuştur. Kongre'de kabul edilen Federal Devletler kurulması görüşü, Rusya'da yaşayan Türklerin kendi kaderlerini tayin etme hakkını da yaratmış oluyordu. Kongre'de kabul edilen kararlar Rus emperyalistler arasında kısa sürede reaksiyon buldu. Ermeni Bolşeviklerinden Şaumyan, Lenin tarafından Kafkasya Komiserliğine atandı. Şaumyan bölgede ilk iş olarak Ermenilerin aracılığı ile Azerbaycan genelinde katliamlar hayata geçirdi. Bu katliamlar da kısa sürede Azerbaycan da 40 bin insan şehit edildi. Bakû şehrini de işgal eden Şaumyan komutasındaki Bolşevikler Bakû'yü bölgedeki komünist propagandaları için merkez seçtiler. Aynı dönemde, Rusya Kurucular Meclisi'ne seçilmiş olan Türk, Gürcü ve Ermeni temsilcilerinden oluşan Seym Meclisi, Maverayı Kafkasya Komiserliği'nin en yüksek organı durumundaydı. Ancak, Seym Meclisi bölgede yaşanan katliamların müzakere edilmesin! İçeren teklifleri dikkate almamış ve bir türlü toplanmamıştı. Seym, Osmanlı Devleti'nin bölge komutanı Vehip Paşa'nın çabaları sonucu toplanmışsa da Ermenilerin katliamlarının müzakereler yapıldığı dönemde de devam etmesi büyük tepki ile karşılanmıştır.

Seym bir süre sonra Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan temsilcilerinin katılımı ile Transkafkasya Federasyonu'nu oluşturmuştur. Ancak Transkafkasya Federasyonu da başarılı olamamış ve 26 Mayıs 1918 tarihinde kendisini feshetmiştir. Federasyonun fesih kararının açıklandığı gün Gürcüstan ile Ermenistan istiklallerim ilan etmişlerdir. Aynı gün Kafkasya Seym'ine Azerbaycan temsilcileri sıfatıyla katılan heyet kendisin! Azerbaycan Milli Şura'sı olarak ilan etmiş, Milli Şura'nın başkanlığına da Mehmet Emin Resulzade seçilmiştir. Milli Şura'nın 28 Mayıs 1918'de yapılan toplantısında Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin kurulduğu ilan edilerek istiklal beyannamesi okunmuştur. Bakû, Azerbaycan Cumhuriyetinin başkenti seçilmiş, şehrin Bolşevik işgalinde olması nedeniyle Gence geçici başkent olarak tespit edilmiştir. Azerbaycan Cumhuriyetinin bayrağı, Mavi, kırmızı ve yeşil renklerden oluşan ve ortasında bir hilal ile sekiz köşeli yıldız olarak belirlenmiştir. Devlet başkanlığı görevine Milli Şura Başkanı Mehmet

Emin Resulzade, Başkanlığına ise Fethali Han Hoylu getirilmişlerdir. Azerbaycan Cumhuriyeti'ni kuran Mehmet Emin Resulzade önderliğindeki Azerbaycan vatanseverleri ilk iş olarak ülkede işgal ve katliamları devam ettiren Ermenilere karşı organize mücadele başlatmıştır. Osmanlı Devleti ile yapılan görüşmeler sonucu Nuri ve Mürsel Paşaların komutasındaki Kafkasya ordusu Ermenilere karşı Kazak bölgesinden başlattığı harekâtı 15 Eylül 1918'de Bakû'de zaferle sonuçlandırmıştır. Bakû'nün kurtarılması ile hükümet faaliyetleri başkente nakledilmiş kısa sürede Azerbaycan'da çağdaş, demokratik, laik bir devlet düzeninin kurulması yönünde çalışmalara başlanmıştır, ilk hayata geçirilen kanunlardan biri olarak Azerbaycan'ın resmi dilinin Türkçe olduğu ilan edilmiş, eğitim-öğrenim kurumlarında Türkçe ve Latin alfabesiyle tedrise başlanmış, ülkede çağdaş devlet düzeninin kurulmasın) sağlamak amacıyla yurt dışına öğrenciler gönderilmiş, vatanı dış ve iç tehlikelere karşı korumak amacıyla ordu kurulma çalışmaları başlatılmıştır. Azerbaycan Cumhuriyeti yöneticileri ülkede sosyal, kültürel, ekonomik hayatın geliştirilmesi, halkın refah düzeyinin yükseltilmesi yönünde çok amaçlı çalışmalarının yanı sıra Azerbaycan'ın dış siyaseti aynı zamanda dünya devletleri tarafından tanınması yönünde de aktif faaliyet gösterdiler. Yorucu çabalar ve uzun müzakereler sonunda Azerbaycan Milli Meclisi Başkanı Ali Merdan Topçubaşı başkanlığındaki heyetin Paris'te yapılan görüşmelerdeki çalışmaları olumlu sonuçlanmış 12 Ocak 1920'de Azerbaycan Cumhuriyeti Dünya Devletlerince tanınmıştır.

28 Mayıs 1918'de Türk ve İslam âleminin ilk Cumhuriyeti'ni kuran Mehmet Emin Resulzade ve ülküdaşları kısa sürede çok önemli işler başardılar. Azerbaycan'ın çağdaş devlet yapışma kavuşması. Azerbaycan Türklerinin vatanlarında özgür ve mutlu yaşamaları için yoğun çaba gösterdiler. Ancak, Azerbaycan hakkındaki emellerinden hiçbir zaman vazgeçmeyen Ruslar bu kez Sovyetler Birliği adı altında örgütlenip, ülkede Nerman Nermanov'un önderliğindeki yerli işbirlikçilerinin eliyle Azerbaycan'ı tekrar işgal ettiler. 27 Nisan 1920 tarihinde Aras'ın kuzeyindeki topraklarda 23 ay önce kurulmuş Azerbaycan Cumhuriyeti işgal edilirken Azerbaycan Türkleri tekrar esarete düşüyordular. Bolşeviklerin elinden canlarım kurtarabilenler ülke dışına muhacerete çıkıyor, ülkede kalanlar ise Bolşeviklerin katliam veya sürgünlerini yaşıyordular.

Azerbaycan Cumhuriyeti'ni kuran vatanseverler muhacerette de ideallerini yaşattılar. Vatanlarının bir gün mutlaka bağımsızlığını kazanacağı ümitlerini hiç kaybetmediler. Bu idealist insanların çalışmalarının da etkili olduğu uzun bir zaman diliminin sonunda 1991 yılında Azerbaycan Cumhuriyeti bağımsızlığını tekrar kazandı.